Cô Đôi (Cô Đôi Thượng, Cô Đôi Thượng Ngàn, Sơn Tinh Công Chúa, Thượng Đẳng Thần) và Đền Cô Đôi Thượng Ngàn

Tên gọi khác của Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn vô cùng linh thiêng. Cô anh linh dạy khắp bốn phương nên đệ tử vô số. Tại một số vùng, người ta lại gọi cô bằng cái tên khác biệt ứng với sự tích thánh cô được truyền tụng tại đó.

Cô Đôi (hay Cô Đôi Thượng Ngàn): Đây là cách gọi phổ biến nhất. Cô Đôi là vị thứ hai trong hàng Tứ phủ Thánh Cô (sau Cô Cả Thượng Thiên và trước Cô Bơ Thoải Cung), chuyên cai quản miền rừng núi (Thượng Ngàn).
Cô Đôi Thượng: Là cách gọi tắt hoặc cách gọi nhấn mạnh vào phạm vi cai quản của cô ở miền núi cao.
Sơn Tinh Công Chúa: Đây là tước hiệu (hoặc danh xưng tôn kính) của cô. Tương truyền, cô là con gái của Vua Đế Thích trên Thiên Cung, sau giáng sinh xuống trần làm con gái quan lang họ Hà ở Ninh Bình.
Cô Đôi Bồng Lai: Danh hiệu theo địa danh nơi thờ tự, do đền chính của cô nằm tại đền Bồng Lai (Ninh Bình – nơi cô giáng sinh và Hòa Bình – nơi cô hóa).
Cô Đệ Nhị: Tương ứng với hàng thứ hai trong hệ thống Tứ phủ Thánh Cô.
Tiên cô Nhạc Phủ: Vì cô thuộc quyền cai quản của Nhạc Phủ (miền rừng núi).
Nàng Đôi: Đây là cách gọi thân mật, dân dã của người dân địa phương tại các vùng có đền thờ cô.

Nguồn: www.nhatkychuyenhoa.link

Tóm tắt

Hán tự: 姑對上𡶨

Ngày khánh tiệc: AL 06/01

Phủ/nơi cai quản: Nhạc Phủ [岳府]

Hầu cận: Mẫu Thượng Ngàn hoặc Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn Khâm Sai

Lĩnh vực chính:
– Cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, ban phát cho người trần
– Chấm đồng, bắt đồng

Sắc phong: Thượng Đẳng Thần (sắc phong bởi Nguyễn Hoằng Tông, tức hoàng đế Khải Định)

• Thông tin này cần được kiểm tra lại.

Danh hiệu:
– Sơn Tinh Công Chúa [山精公主]
– Cô Đôi
– Cô Đôi Thượng

Địa điểm đền thờ:
– Đền thờ chính: Đền Thượng Bồng Lai, xã Văn Phương, huyện Nho Quan, Ninh Bình
– Đền Bồng Lai Thượng, xã Cao Dương, huyện Lương Sơn, Hòa Bình
– Đền Mẫu Đông Cuông, Yên Bái
– Đền Cô Đôi, huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa
– Đền Cô Đôi, Tuyên Quang

Màu sắc trang phục: xanh lá; áo xanh ngắn đến hông, quần đen hoặc quần hoa; đầu đội khăn voan kết thành hình đóa hoa hoặc khăn vấn, hai bên dắt hoa

Cô Đôi Thượng Ngàn là Thánh Cô thứ hai trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô [四府聖姑], sau Cô Cả Thượng Thiên, trước Cô Bơ Thoải Cung.

Cô Đôi Thượng Ngàn là ai?

Cô Đôi Thượng Ngàn là một trong Tứ Phủ Thánh Cô linh thiêng danh tiếng lẫy lừng. Cô đứng thứ hai trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô, sau Cô Đệ Nhất Thượng Thiên và ngay trước Cô Bơ Thoải.

Cô Đôi Thượng Ngàn có phép tiên, có tài chấm đồng và bắt đồng. Ngoài ra cô còn là tiên cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang. Người trần gian ai mà nhất tâm thường được cô ban thưởng nhưng nhược bằng có nợ mà không mau trả lễ cô sẽ bắt phạt nặng hơn.

Về sự tích Cô Đôi Thượng Ngàn, thì cô vốn là con Vua Đế Thích trên Thiên Cung, được phong Sơn Tinh Công Chúa, ra vào hầu cận tòa Vua Mẫu trong điện ngọc. Cô giáng trần vào nhà quan lang họ Hà, chúa đất người Mường ở vùng rừng núi Nho Quan tại Ninh Bình. Lớn lên cô trở thành một thiếu nữ vô cùng xinh đẹp với nước da trắng muốt, tóc xanh mượt mà, mặt tròn, lưng ong thon thả, sắc sảo, thông minh. Sau này, khi gặp được Sơn Trang Đệ Nhất (Thanh Sơn Đại Vương Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công chúa Lê Mại Đại Vương), chính là Mẫu Thượng Ngàn (Bà Chúa Sơn Trang), thì cô quyết định theo Mẫu Bà học muôn đạo phép về giúp dân, giúp người rừng thống nhất ngôn ngữ. Sau này, khi về lại Thiên Cung, cô được theo hầu cận Mẫu Thượng Ngàn Đông Cuông Tuần Quán (Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn).

Lúc thanh nhàn, cô thường về ngự cảnh sơn lâm núi rừng nơi đất Ninh Bình xưa cô giáng trần. Trong ba gian đền mát, cô cùng các bạn tiên vui thú tháng ngày trên dốc Sườn Bò (nay thuộc xã Văn Phương, Nho Quan). Có khi cô hiện ra làm người thiếu nữ xinh đẹp rồi cùng luận bàn văn thơ với các bậc danh sĩ. Tài năng văn ca thơ phú và vốn hiểu biết của cô khiến bao kẻ ngưỡng mộ, mến phục. 

Sự tích Cô Đôi Thượng Ngàn trên trang hatvan.vn

Khi ấy tỉnh Ninh Bình có một vị quan lang họ Hà người Mường, ông nổi tiếng khắp vùng về nhân đức, phát tâm thiện nguyện, cứu giúp dân nghèo. Hai ông bà đã vào trạc ngũ tuần (50), nhưng vẫn chưa có một mụn con cho vui cửa vui nhà. Hai ông bà bèn lập đàn tế trời, cầu khẩn. Ngọc Hoàng trên thiên giới cảm cách mà nghe được những lời này mới sai cô xuống hạ giới, đầu thai làm con ông bà để thưởng cho cái đức độ, tiết tháo của ông. Mười hai tháng sau bà bẩm thụ thiên khí mà có thai, sinh ra cô. Khi cô sinh hạ có một đôi chim khách đến đậu trước cửa nhà cô mà hót mãi không thôi, như mừng đấng tiên nữ giáng sinh phàm trần. Năm cô lên bốn tuổi, gia đình vị quan lang chuyển tới làm quan ở Huyện Cao Phong, châu Mai Đà, tỉnh Hưng Hóa. Ở trên vùng cao, nước sinh hoạt thiếu thốn, dưới chân núi Đầu Rồng lại có con suối nước thần, nước trong mát quanh năm, người dân ở đó thường ra suối gánh nước về dùng, cô cũng thường ra đó gánh nước về giúp đỡ ông bà. 

Thời gian thấm thoát đã trôi qua, năm đó cô mười hai tuổi mà đã xinh đẹp tuyệt trần da trắng, tóc mượt, mặt tròn, lưng ong thon thả. Đức Mẫu Thượng Ngàn muốn thử lòng người trần gian, độ cho người có tâm, bèn hóa thành một bà lão đói khát, bệnh tật nằm lả ở gốc cây đa dưới chân núi Rồng. Bà nằm đó kêu rên từng tiếng khó nhọc, cầu mong sự giúp đỡ của mọi người qua lại, thế nhưng chẳng ai chịu ra tay cứu giúp bà. Đúng vừa lúc cô ra suối gánh nước thấy bà lão đáng thương, cô động lòng thương cảm bèn quỳ xuống dìu bà ngồi dậy, cho bà uống nước. Bất chợt tự nhiên trời đất tối sầm, mây đen kéo tới, gió bụi cuốn lên mù mịt bà lão hiện thành Tiên Chúa Thượng Ngàn và nói với cô: “Ta là Lê Mại Đại Vương (tức Mẫu Thượng), thấy con là người ngoan ngoãn, hiền lành, đức độ. Kiếp trước con là tiên nữ trên tiên giới, nghe lệnh Ngọc Hoàng mà hạ phàm báo ân cha mẹ. Nay ta độ cho con thành tiên trở về bên hầu cận bên cạnh ta, để cứu giúp nhân gian”. Đoạn Thánh Mẫu rút cây gậy khắc đầu rồng bên mình ra trao cho cô. Cô nhận cây gậy rồi trở về nhà, bốn ngày sau thì hóa.

Căn Cô Đôi Thượng Ngàn là gì?

Người có duyên cơ sâu dày với nhà thánh ắt sẽ có căn với một trong các vị thánh. Những người mang căn vị thánh nào thì mang dáng dấp vị thánh đó.

Với những người mang căn Cô Đôi, thường họ sẽ có khả năng xem bói, chữa bệnh và bắt đồng. Và giống như Cô Đôi, họ cũng mang ngoại hình xinh đẹp cùng tính cách thông minh, nhanh nhẹn, cốt cách thanh cao của bậc nhà tiên thánh.

Dâng lễ Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi là người có nhiều quyền phép lại có tấm lòng bao dung, thường ban phước lành cho những người nhất tâm. Nên vào những tiết lớn, ngày tiệc trong năm, không chỉ những người lập đàn mở phủ đến cúng lễ cô mà cả những con hương tâm thành hướng thiện cũng đến để dâng lễ cô, cầu cô phù hộ độ trì cho gia đình bình an, sức khỏe, tài lộc, may mắn.

Sắm lễ dâng Cô Đôi Thượng Ngàn

Thông thường, những người đến lễ sắm một mâm cỗ đầy đủ gồm một đĩa hoa, một đĩa quả gồm nhiều loại quả, một cơi trầu, quả cau, một cút rượu, xôi thịt, một tập giấy tiền, thẻ hương cùng một cánh sớ trình cô.

Sau khi dâng những thức lễ này trên ban thờ thánh, bạn chờ hết một tuần hương rồi hạ lễ. Riêng cánh sớ và giấy tiền đem đi hóa tại nơi hóa sớ của đền. 

Với quanh oản dâng Cô Đôi thì phải là oản có màu xanh. Bởi khi về ngự đồng, cô thường mặc áo xanh nên đây cũng là màu lễ vật dâng cô. Lễ vật dâng tiên cô phải đẹp và sang trọng được trang trí với hoa thơm, cỏ mát quạt lông công phượng xinh đẹp.

Văn khấn Cô Đôi Thượng Ngàn

Nam mô a di đà phật! (3 lần)

Hương tử chúng con thành tâm kính lạy đức Hiệu Thiên Chí tôn Kim Quyết Ngọc Hoàng Huyền cung cao Thượng đế

Kính lạy

Đức Cửu Trùng Thánh Vân lục cung công chúa

Đức Thiên tiên Quỳnh Hoa Liễu Hạnh Mã Hoàng công chúa, sắc phong Chế Thắng Hỏa Diệu Đại Vương, gia phong Tiên Hương Thánh mẫu

Đức đệ nhị đỉnh thượng cao sơn triều Mường Sơn tinh công chúa Lê Mại Đại Vương

Đức đệ tam Thủy phủ, Lân nữ Công Chúa 

Đức đệ tứ khâm sai Thánh Mẫu, tứ vị chầu bà, năm tòa quan lớn Mười dinh các quan, mười hai Tiên Cô

Con xin cung thỉnh Cô Đôi Thượng Ngàn, mười hai thánh cậu, Ngũ hổ Đại tướng, Thanh Hoàng Bạch Xà Đại tướng.

Hôm nay là …

Tín chủ con là ………..

Ngụ tại:……………………………

Cùng toàn thể gia đình đến điện (phủ, đền) chấp tay kính lễ khấu đầu vọng bái.

Lòng con thành khẩn, dạ con thiết tha kính dâng lễ vật con cúi xin các ngài xét thương cứu độ cho gia đình con tiêu trừ tai nạn điều lành thường tới, cầu tài được tài, cầu lộc được lộc, cầu bình an được bình an. 

Nam mô a di đà phật! (3 lần)

Chú ý, đây là bài khấn nôm cho những con hương đi lễ nhà thánh, nhà ngài còn những thầy đồng chuyên lễ lạy thì sẽ sử dụng bài khấn khác đầy đủ và chi tiết hơn rất nhiều.

Khi nào nên đi lễ Cô Đôi Thượng Ngàn

Những ngày tốt lành nhất để đi lễ Cô Đôi Thượng Ngàn là vào ngày đầu năm mới hay ngày hội đền thờ Cô Đôi hoặc ngày tiệc của cô tức vào ngày 6/1 âm lịch. Tuy nhiên những ngày này, con hương thường chen chúc nhau tới cúng lễ cô sẽ gây khó khăn cho bạn. Bạn có thể chọn những ngày không đặc biệt nhưng nằm trong tháng giêng để đi cúng lễ Cô Đôi cho hợp lý. Vạn sự tùy tâm nên dù bạn có cúng lễ cô ngày nào thì cô cũng chứng giáng và ban lộc cho.

Đền thờ Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn là vị thánh cô nổi tiếng trong Tứ Phủ Thánh Cô. Đền thờ cô trải dài từ Đông Cuông, Tuần Quán cho đến Nho Quan, Ninh Bình và Cao Phong, Hòa Bình. Tuy nhiên hầu hết những nơi này đều chỉ thờ vọng cô chỉ có một nơi duy nhất thờ chính Cô Đôi Thượng Ngàn là đền Cô Đôi tại Ninh Bình.

Đền Bồng Lai (còn gọi là đền Bồng Lai Hạ) ở Nho Quan, Ninh Bình là nơi Cô được giáng sinh và Đền Bồng Lai Thượng ở Cao Phong, Hòa Bình là nơi Cô hiển hóa/thác. 

Tượng Cô Đôi Thượng Ngàn tại Đền Cô Đôi Thượng Cổ Linh Từ tọa lạc tại đất Bồng Lai (xã Văn Phương, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình cũ)

Đền Bồng Lai ở trong động Thiên Thai, nằm trong khu du lịch tâm linh khu vực núi Đầu Rồng, thị trấn Cao Phong, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình. Đền còn gọi là Đền Thượng Bồng Lai, hay Bồng Lai Linh Từ. Vùng đất mà vị quan họ Hà sau này đã di chuyển từ Nho Quan – Ninh Bình đến để lập nghiệp. Đền Bồng Lai Cao Phong cổ đã có từ lâu đời, trải qua thăng trầm của thời gian chỉ còn phế tích tại khu đất nơi xưa. Đây là ngôi đền mới được xây dựng lại năm 2013 – 2014. Tương truyền đây cũng chính là nơi hóa của Cô Đôi Thượng Ngàn. Đền còn giữ được hai đạo sắc phong của các đời vua. Đây là ngôi đền được tỉnh Hòa Bình quan tâm đặc biệt. Nếu ai đã từng đến đây, đều phải công nhận đúng là chốn “Bồng Lai tiên cảnh”. Đây là một ngôi đền khang trang, tố hảo đẹp bậc nhất Việt Nam.

Tam Quan của ngôi đền Thượng Bồng Lai – Cao Phong

Đền thờ chính – Đền Cô Đôi, Ninh Bình

Đền Cô Đôi Thượng Ngàn nằm ở thôn Bồng Lai, xã Văn Phương, Nho Quan, Ninh Bình. Tương truyền, xưa kia Ninh Bình là quê hương của Cô Đôi khi cô hạ phàm nên người dân đã thờ cô tại đây. Trong đền thờ Cô Đôi và Cô Bé Đông Cuông. Cách đền chính khoảng 500m trước cửa đền có một giếng nước quanh năm xanh mát, trong lành. Đền được xây dựng từ thời Trần và được trùng tu nhiều lần, đến nay có kiến trúc theo kiểu chữ Nhất gồm 3 gian mái phẳng lợp ngói vảy. Đền thờ Cô Đôi còn có tên gọi là Miếu Thượng hay Đền thờ Mẫu Thượng Cô Đôi Bồng Lai. Tương truyền, gia đình Cô Đôi có công lao giúp Vua đánh quân giặc Tống. Phía trước tiền bái có ban thờ Quan Giám Sát, tiền bái thờ Hội đồng Tứ Phủ, hai bên thờ Đức Thánh Trần Triều, Chúa Sơn Trang. Gian thượng bái thờ Cô Bản Đền và Chúa Thượng Ngàn. Trong cung cấm thờ tượng Cô Đôi Thượng Ngàn và thờ Nàng Ân, Nàng Ái là hai hầu cận của Cô. Phía sau cô là Tam Tòa Thánh Mẫu và Chầu Quỳnh, Chầu Quế hầu cận của các Thánh Mẫu, gian bên Tả thờ Bà chúa Sơn Trang và thập nhị tiên nàng (12 tiên cô). Đền còn giữ sắc phong của Vua Khải Định phong cho Cô Đôi Thượng Ngàn là Thượng đẳng thần.

Các đền thờ vọng

Cô Đôi Thượng Ngàn được lập đền thờ ở nhiều nơi nhưng quan trọng nhất là 2 nơi gắn với sự tích sinh và hóa của cô là Đền Thượng Bồng Lai ở Ninh Bình và Đền Bồng Lai Thượng ở Hòa Bình. Rất nhiều đền tại miền Bắc đang thờ vọng cô. Cụ thể:

• Phủ Châu Sơn: nằm ở xã Phú Sơn, Nho Quan, Ninh Bình. Lễ hội phủ Châu Sơn diễn ra vào ngày 12 tháng 11 âm lịch hàng năm tại xã Phú Sơn, huyện Nho Quan. Lễ hội được tổ chức nhằm tôn thờ, tưởng nhớ Sơn Tinh công chúa. Tương truyền, Sơn Tinh công chúa là con vua Đế Thích trên thiên cung. Bà giáng sinh xuống trần gian, vùng đất Ninh Bình ngày nay, làm con gái một chúa đất chốn sơn lâm, sau này bà theo hầu Lê Mại Đại Vương (chính là mẫu Thượng Ngàn) học đạo phép để giúp dân.
• Đình Mỹ Hạ ở Gia Thuỷ, Nho Quan vốn là nơi thờ Đinh Tiên Hoàng và Dương Vân Nga cũng có phủ thờ Cô Đôi Thượng Ngàn.
• Đền thờ Cô Đôi ở gần đền Đông Cuông, xã Đông Cuông, huyện Văn Yên, Yên Bái.
• Đền Đôi Cô – Cầu Má nằm trên Km15 quốc lộ 2A, thuộc xã Đạo Đức, huyện Vị Xuyên, Hà Giang thờ cô đôi Thượng Ngàn và cô bơ Thoải Cung.
• Đền Cô Đôi, Thanh Hóa: Tại Thanh Hóa, đền Cô Đôi thuộc quần thể di tích Phong Mục thuộc thôn Phong Mục, Châu Lộc, Hậu Lộc, Thanh Hóa. Đền được tôn tạo và xây dựng lại năm 2009 nên khá khang trang,
• Đền Đôi Cô, Tuyên Quang: Đền hiện thuộc phường Nông Tiến, Thị Xã Tuyên Quang. Nơi đây thờ vọng Cô Đôi Thượng Ngàn và Cô Bơ Thoải Cung. Đền được xây trên một gò đất bên dòng sông Lô. Trước đây, đền chỉ rộng chừng 10m2 nhưng đến năm 1990, nhân dân công đức, đền được tu sửa rộng hơn với 3 gian thờ ứng với 3 cung. Gồm cúng chính thờ Tam Tòa Thánh Mẫu và Đôi Cô. Cung bên trái thờ Bà Chúa Sơn Trang. Cung bên phải thờ đức Thánh Trần.
• Đền Bồng Lai Thượng, Hòa Bình: Đền phụng thờ Đệ Nhị Thượng Ngàn Tiên Nương. Tương truyền, đây là nơi Cô Đôi gặp Thánh Mẫu Đệ Nhị và là nơi hóa của Cô. Ngôi đền có từ đời vua Thành Thái thịnh trị năm thứ 2 tức năm 1890. Đền mới được tu sửa lại năm 2014 nên rất rộng rãi, trang hoàng, mỹ lệ.
• Đền thờ Cô Đôi Thượng Ngàn ở Sa Pa đang xây dựng mở rộng thêm, miền thượng ngàn từ Lào Cai đến Sa Pa có rất nhiều đền thờ các Cô (Cô bé Tả Van, cô Đôi Thượng Ngàn…)
• Cô Đôi Thượng Ngàn còn được thờ tại Đền Cô cách đền Mẫu Đông Cuông khoảng 500m. Ngôi đền này được xây dựng với quan niệm rằng cô là tỳ nữ bên cạnh Mẫu Thượng Ngàn. Khu du lịch Hàn Sơn – Thanh Hóa cũng có một ngôi Đền Cô Đôi Thượng Ngàn. Ngoài ra, Cô Đôi Thượng Ngàn chủ yếu được phối thờ tại các cung Tứ Phủ Thánh Cô hoặc một ban riêng ở các đền phủ. 

Cách di chuyển đến đền thờ chính Cô Đôi Thượng Ngàn tại Ninh Bình

Để di chuyển đến đền Cô Đôi tại Ninh Bình, từ thành phố Hà Nội bạn có thể di chuyển bằng xe khách hoặc phương tiện cá nhân.

Di chuyển bằng xe khách

Đối với xe khách, bạn đến bến xe Giáp Bát và bắt xe về Nho Quan, Ninh Bình hoặc nếu không bạn cũng có thể bắt xe về thành phố Ninh Bình rồi từ đây, bắt xe buýt nội tỉnh số 01 để về ngã ba Cúc Phương đến Bồng Lai nơi có đền Cô Đôi. Thời gian di chuyển khoảng 3 tiếng.

Di chuyển bằng ô tô

Đối với phương tiện di chuyển là xe ô tô, bạn đi từ trung tâm Hà Nội bạn di chuyển theo đường cao tốc Ninh Bình – Hà Nội về thành phố Ninh Bình, đến Liêm Tuyền thì đi theo lối ra khỏi đường cao tốc. Rẽ vào DT494. Tại Thanh Hà, rẽ trái vào quốc lộ 1A. Đi dọc theo ĐT477 đến QL12B tại tt. Nho Quan. Tại Cửa Hàng Gốm Sứ Thanh Sơn, tiếp tục vào QL12B đi thẳng là đến đền Cô Đôi Ninh Bình.

Với lộ trình này, quãng đường bạn phải di chuyển là 111km có mất phí, mất khoảng thời gian là hơn 2 tiếng.

Nếu bạn vẫn muốn di chuyển bằng ô tô nhưng không muốn mất phí cầu đường thì bạn có thể đi theo lộ trình đường di chuyển của xe máy sau đây. Lộ trình này có đường đi cũng khá thuận lợi và thoải mái cho ô tô di chuyển.

Di chuyển bằng xe máy

Từ trung tâm Hà Nội bạn đi về phía đường Hồ Chí Minh/QL21A tại Mỹ Lương, đi tiếp đến Đồng Phong, lái xe tiếp đến Văn Phương là bạn đã đến tới đền Cô Đôi Ninh Bình.

Với lộ trình này, bạn sẽ mất khoảng hơn 2 tiếng rưỡi đi xe với quãng đường khoảng 112km.

Hầu đồng Cô Đôi Thượng Ngàn

Trong đại lễ khai đàn mở phủ người ta thường dâng lễ vàng cây lên 5 tiên cô là Cô Đôi, Cô Bơ, Cô Sáu, Cô Chín và Cô Bé. Trong đó, Cô Đôi thường là giá cô ngự về đầu tiên (mở khăn cho hàng cô) để chứng lễ.

Khi cô về ngự thường mặc áo lá xanh hoặc quầy đen và áo xanh (ngắn đến hông),trên đầu có dùng khăn (khăn von hoặc khăn vấn) kết thành hình đóa hoa, cũng có một số nơi dâng cô áo xanh, đội khăn đóng (khăn vành dây) và thắt lét xanh, hai bên có cài hai đóa hoa. Cô về đồng thường khai cuông rồi múa mồi, múa tay tiên hái tài hái lộc cho đồng tử. Cô Đôi Thượng rất hay ngự về đồng, vì danh tiếng Cô lừng lẫy ai ai cũng biết đến, đệ tử Cô đông vô số và Cô cũng hay bắt đồng.

Cô Đôi thường là giá Cô ngự về đầu tiên (mở khăn cho hàng Thánh Cô) để chứng lễ. Khi cô về ngự thường mặc áo xanh lá, đầu vấn khăn xanh kết hoa và thắt lưng xanh. Hai bên có cài nhành hoa tươi thắm. Cô về đồng thường khai cuông rồi múa mồi, múa tay tiên hái tài, hái lộc ban cho đồng tử.

Tính chất hầu giá: Khi hầu giá Cô Đôi, thường mặc áo xanh, múa dâng hoa, dâng hương, dáng điệu khoan thai, nhẹ nhàng, mang phong thái tiên nữ của núi rừng.

Văn Cô Đôi

Bản 1: 

Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát

Thỉnh cô về mộ Phật Quan Âm

Tay đàn miệng lại ca ngâm

Thánh tha thánh thót tiếng trầm nhặt khoan

Vượn trên non ru con rầu rĩ

Dưới suối ngàn chim nỉ véo von

Vui về thú cảnh lâm sơn

Cô mường cô mán hát ngâm chơi bời

Hát tiếng đầy tiếng với lã chã

Thú hữu tình càng ngự càng vui

Ba gian đền mát thảnh thơi

Sớm rong sườn núi tối ngồi đầu non

Trúc véo von đàn thông lừng lẫy

Nước đầu ghềnh rây rẫy khoan khoan

Hát rằng tang tính tình tang

Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng

Tặc thụ khiểu là á mị tắc

Tặc thụ nắm là mị phí giao

Phất phơ cô tựa non cao

Rừng kia núi nọ ra vào sơn lâm

Khi măng vầu cơm lam gạo lốc

Mái sim cùng rau luộc dài vây

Thỉnh cô giáng hạ chứng tri

Cô Mường cô mán một khi giáng đàn

Hát líu lường líu lo líu liếc

Giá ngự đồng trạc quyết anh linh

Thỉnh mời Công Chúa Sơn Tinh

Tay ngần ngần trắng má xinh vẻ hồng

Vẻ phù dung dịu dàng cách điệu

Nét đoan trang yểu điệu phi phong

Hây hây da trắng tuyết đông

Tóc rà rà biếc lưng ong dịu dàng

Thoảng mùi hương chân đi nhã nhặn

Mặc áo xiêm chân dận hài hoa

Trạnh lòng vàng đá người ta

Chau mày quân tử xót xa anh hùng

Cách não nùng nhiều bề lịch sự

So tài cao sĩ tú thi nhân

Mỗi năm là một vẻ xuân

Thanh tân đòi một tấm thân vạn mười

Vẻ tốt tươi miệng cười hoa nở

Bức thanh thanh tố nữ thuyền quyên

Cô ân cô ái kề bên

Cô lan cô huệ chúa tiên thượng ngàn

Hợp bàn loan non bồng nước nhược

Đàn ngũ huyền lầu thuộc Chiêu Quân

Cảnh thanh xuân lại thêm xuân

Éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời

Giả làm người thướt tha ghẹo khách

Dạy chim thiêng sênh phách véo von

Khi cô dạy vượn ru con

Réo ra réo rắt ní non buồn rầu

Loài cầm thú gọi nhau réo rắt

Dựng ngư ca tiểu dịch lừng lừng

Có phen cô dạy người rừng

Nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ

Đất Trang Chu hiệu là Diệu Tín

Đức thuyền sư nổi tiếng anh linh

Lạng Sơn chốn ấy cảnh thanh

Đông Cuông Tuần Quán hữu tình thanh tao

Giữa năm thân anh hào giáng khí

Thác đinh sinh sơn trị chúa tiên

Vốn người hình thể phương viên

Trâm anh lệnh tốc nên hiển hào

Bản dao cao cha là chúa mọi

Phép thần tiên khắp cõi ai đương

Tổ sư đắc đạo sơn trang

Sinh ra một nàng vạn phép truyền cho

Phán thụ các di sơn mọi phép

Giáng mo phù trượng quyết anh linh

Nào bà Diệu Nghĩa tàng hình

Thỉnh mời các bộ sơn tinh ngự về

Chữ biển đề Địa Vương Lê Mại

Bảo hộ cho tai nạn băng tiêu

Đời đời phúc lộc phong nhiêu

Hây hây ngày Thuấn tháng Nghiêu thọ trường.

Bản 2: 

Thiên Thai là cảnh bồng lai

Tấu Cô Đôi Thượng đại tài hái hoa

Hầu vua hầu mẫu ba toà

Tiếng tăm lừng lẫy chúa bà yêu thương

Về đồng đánh phấn soi gương

Lược ngà chải chuốt vành dây đội đầu

Rong chơi quán Sở Tần Lầu

Xe giá lên chầu Thượng Đế vua cha

Đệ tử Cô vô số hằng hà

Chiêu tài tiếp lộc gần xa cho đồng

Hầu vua hầu mẫu ba toà

Vua cha cũng quý, chúa bà yêu thương

Khăn xanh lấy chít vành dây đội đầu

Rong chơi quán Sở Tần Lầu

Loan giá lên chầu thưọng đế vua cha

Đền thờ Cô vô số hằng hà

Ban tài tiếp lộc gần xa cho đồng)

Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát

Thấy cô về ngỡ Phật quan âm

Tay đàn miệng hát ca ngâm

Điểm đa điểm đót tiếng trầm nhặt khoan

Vượn trên non ru con rầu rĩ

Dưới suối ngàn chim năn nỉ véo von

Vui về thú cảnh Đông cuông

Trên ngàn cô thượng ca ngâm chơi bời

Cảnh núi rừng sương rơi lác đác

Thú hữu tình càng ngự càng vui

Ba gian lầu mát thảnh thơi

Sớm rong đỉnh núi tối ngồi sườn non

Ca rằng tang tính tình tang

Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng

Bốn bề hiu quạnh vắng tanh

măng tre măng lứa mọc xanh đầy ngàn

Chắp tay bái lạy cô ngàn

Sơn lâm công chúa giáng đàn chứng đây

Trần gian hồ dễ ai hay

mời cô lai giáng đền này chứng minh

Hiệu cô là công chúa Sơn tinh

mặt tròn vành nguyệt má in phấn hồng

Da cô trắng tựa tuyết đông

Tóc dà dà biếc lưng ong dịu dàng

Chân cô đưa nhởn đưa ngang

Bước nào bước ấy tiên nàng nguyệt nga

Chạnh lòng vàng đá người ta

Chau mày quân tử xót xa anh hùng

Mỗi năm đẹp một não nùng

Dạy chim oanh hót bạn cùng văn nhân

Vẻ nào vẻ chẳng thêm xuân

Éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời

Tốt tươi miệng nở hoa cười

Đáng xinh đáng lịch đáng người thuyền quyên

Nàng ân nàng ái kề bên

Cô Lan cô Huệ chúa tiên thượng ngàn

Non xanh nước biếc suối vàng

Đông cuông cảnh ấy lại càng lâng lâng

Có phen cô dạy ngưòi rừng

Nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ

Cô theo hầu Diệu tín thiền sư

Anh linh nổi tiếng Đông Cuông Từ Sơn Lâm

Ngự sơn lâm đông cuông tuần quán

Cô Đôi ngàn vạn phép anh linh

Tiên Cô biến hoá hiện hình

Cung thỉnh các bộ sơn tinh ngự về

Chữ biển đề Đại vương Lê Mại

Phép Khuông phù quốc thái dân an

Thỉnh cô chứng giám đàn tràng

Độ cho đồng tử an khang đời đời.

Hình ảnh

Thanh đồng Hoàng Tiến Hưng hầu giá Cô Đôi Thượng Ngàn. NAG Trần Anh Tuấn, nguồn: Đạo Mẫu Việt Nam

Hầu giá Cô Đôi Thượng Ngàn. NAG Văn Đức Huy, nguồn: Group Đạo Mẫu Việt Nam.

Nguồn: Căn.

Tham khảo

1.  Four Palaces – Tứ Phủ, “Thần Điện Đạo Mẫu Tứ Phủ”, https://fourpalacestuphu.com/than-dien-dao-mau-tu-phu/
2.  Ts. Bùi Hùng Thắng, “Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ và Thờ Thánh ở Việt Nam”, t. 1102, 2016.
3. https://dao-mau.fandom.com/vi/wiki/Wikia_%C4%90%E1%BA%A1o_M%E1%BA%ABu
4. Wikipedia: https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4_%C4%90%C3%B4i_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%A0n
5. Vn.doc: https://vndoc.com/su-tich-co-doi-thuong-ngan-3359
6. Dongmynghe.com.vn: https://dongmynghe.com.vn/giai-ma-ve-nguoi-co-can-co-doi-thuong-ngan-chuan-xac-nhat
7. Gian thờ Việt: https://gianthoviet.com/tin-tuc/su-tich-co-doi-thuong-ngan/
8. Wikia Đạo Mẫu: https://dao-mau.fandom.com/vi/wiki/C%C3%B4_%C4%90%C3%B4i_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%A0n