Tản Viên Sơn Thánh (Vua Cha Nhạc Phủ, Sơn Tinh, Nguyễn Tuấn, Thánh Tản, Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần, Đệ Nhất Bách Thần, Nam Thiên Thánh Tổ, Ngũ Nhạc Thần Vương) trấn giữ núi rừng linh thiêng

Khái quát về vị thế

Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian và Tứ Phủ Việt Nam, Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh được tôn xưng là Vua Cha Nhạc Phủ, chủ cai quản miền non ngàn, núi rừng, sông suối. Người đứng đầu hàng Sơn Thần, là trụ cột trong Tứ Bất Tử, biểu tượng cho sức mạnh chế ngự thiên nhiên và tinh thần bảo quốc hộ dân của người Việt.

Không chỉ là một vị thần linh, Thánh Tản còn là biểu tượng tâm linh – chính trị của cộng đồng Việt cổ, kết nối giữa huyền thoại, lịch sử và tín ngưỡng.

Vua Cha Nhạc Phủ là ai? – Các truyền thuyết

1. Truyền thuyết giáng sinh

Theo Ngọc phả đền Lăng Sương (Phú Thọ) – nơi được coi là quê hương, bản quán của Người – thì mẹ Thánh là bà Đinh Thị Đen. Trong một lần ra giếng gánh nước, bà gặp rồng vàng hiển linh, từ đó thụ thai và mang thai đến 14 tháng mới sinh ra một bé trai khôi ngô, đặt tên là Nguyễn Tuấn (tức Tản Viên). Ông là con trưởng của Nguyễn Cao Hành và bà Đinh Thị Đen ở đạo Sơn Tây nay là Phú Thọ. Ông nhận bà Ma Thị Cao ở núi Ngọc Tản làm mẹ nuôi. Từ đây, ông trở thành người cứu độ nhân dân có phép thần thông biến hóa, có văn võ song toàn và trở thành vị thần núi Tản Viên. Sau này khi Hùng Vương kén rể cho con gái Ngọc Hoa, ông chọn Sơn Tinh – Nguyễn Tuấn.

Tích này phản ánh mô típ thai nghén khác thường trong thần thoại, nhằm khẳng định nguồn gốc linh thiêng và sứ mệnh phi phàm của Thánh. Cũng từ đây, hệ thống phụ thờ Mẫu Sinh (Đền Đá Đen) và Mẫu Dưỡng (Đền Đợi) được hình thành, tôn vinh công đức sinh thành và dưỡng dục của các bà – một nét đặc sắc trong tín ngưỡng Việt, vừa đề cao Nam thần vừa không tách rời vai trò Mẫu hệ.

“Đời Hùng Vương thứ 18 ở động Lăng Sương, xứ Sơn Tây có một người tên là Nguyễn Tuấn (sau đổi tên là Nguyễn Huệ, Nguyễn Chiêu). Sau khi cha mất, Tuấn cùng mẹ lên núi Tản Viên ở, gặp được Sơn Thần cho cây gậy thần và được Thái tử ở Long Cung cho cuốn sách ước, nhờ vậy mà Tuấn cứu giúp được nhiều người, được nhân dân tôn là Sơn Tinh. Sơn Tinh về sau lấy Mị Nương, bị Thuỷ Tinh thù oán, dâng nước lên gây ra lụt lội. Sơn Tinh từng giúp Trưng Vương đánh bại Tô Định…”⁽³⁾

2. Tích kết nghĩa với thần Núi và thần Sông

Tản Viên Sơn Thánh là ba anh em. Theo đó, nói tới Tản Viên Sơn Thánh là nói tới cả ba anh em thần núi hay còn được gọi là Tam Vị Đại Vương Quốc Chúa Thượng Đẳng Thần gồm Sơn Tinh, Cao Sơn (Sùng công) và Quý Minh (Hiển công). Ba anh em chia nhau cai quản, mỗi người một ngọn núi, tức núi Ba Vì ngày này – núi tổ của nước ta, có ba ngọn cao chót vót (Nguyễn Trãi – Dư địa chí). Trên địa bàn hai xã Minh Quang và Ba Vì (thuộc huyện Ba Vì) có khu đền thờ Tản Viên Sơn Thánh, gồm ba đền Thượng, Trung, Hạ đang thờ phụng Tam vị Tản Viên Sơn Thánh.

Thuở thiếu niên, Thánh Tản đi chu du, kết bạn với các thần núi, thần sông.

Người dạy dân làm ruộng, phát rẫy, trị thủy, chống lại thú dữ.

Đây là tích thể hiện tư tưởng Sơn – Thủy hợp nhất trong tín ngưỡng người Việt.

3. Truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh

Một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất: Thánh Tản (Sơn Tinh) cùng Thủy Tinh cầu hôn Mỵ Nương – con gái vua Hùng.

Sơn Tinh thắng cuộc, nhưng Thủy Tinh hận thù, hàng năm dâng nước đánh Sơn Tinh.

Biểu tượng cho cuộc đấu tranh của người Việt cổ chống lũ lụt.

4. Truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ

Tản Viên Sơn Thánh là con trai của Lạc Long Quân và Âu Cơ. Theo đó, ngài là một trong năm mươi người con được chia về biển. Sau đó, ngài đi qua cửa biển Thần Phù, ngược sông Hồng mà về. Thấy núi Tản Viên cao vời, xinh đẹp tú lệ ba hòn sắp thẳng đứng.

Lại thêm dân chúng quanh vùng cực chất phác, đôn hậu nên người đã làm một đường thẳng như kẻ chỉ từ làng Bạch Phiên Tân mà đến phía nam núi Tản Viên, đến Uyên Đông, lại đến Nham Tuyền là chỗ nguồn khác, rồi đi lên núi Thạch Bàn đầu non Vân Mộng mà ở. Những vết chân ấy, người đời sau lập đền thờ phụng, hạn thì đảo, lụt thì cầu, ngự hỏa tai ngăn đại hạn mau hơn tiếng vang cực kỳ linh ứng.

Theo Truyện Núi Tản Viên:

Lạc Long Quân đem năm mươi trai về biển , năm mươi trai theo mẹ về núi, phân trị thiên hạ, hiệu là Hùng Vương; Tản Viên Sơn Đại Vương là một người con trong số năm mươi con chia về đó. Vương tử hải quốc do cửa biển Thần Phù mà về, tìm một nơi cao ráo, thanh u, dân tục thuần hậu mà ở […] Vương trông thấy núi Tản Viên tú lệ, ba hòn sắp hàng đứng, nghiễm nhiên như vẽ; dân ở dưới núi, tục chuộng tố phác. Vương khi ấy mở một đường thẳng như dây đàn từ làng Phiên Tân đến bên núi Tản Viên, đi đến Uyên Động, lại đi đến Nham Tuyền […] phàm kinh qua đường thôn đều xây đền vũ để làm nơi nghỉ ngơi.⁽¹⁾

Chỗ chua thần Tản Viên năm Thái Ninh thứ hai đời Lý Nhân Tông chép:

Thần Tản Viên là một người con trong 50 người con của Lạc Long Quân.

Viện dẫn không có đầu mối, bàn ở dưới chỗ chú điều bách nam, chua thêm: 

Một ngày Lạc Long Quân bảo Âu Cơ rằng: Ta là giống rồng, mình là giống tiên, thủy hỏa khắc nhau khó cùng ở được, bèn từ biệt nhau chia 50 con theo mẹ về núi, 50 con theo cha về miền nam (miền nam cũng có sách chép là về ở biển), phong con trưởng làm Hùng Vương, cha con truyền ngôi cho nhau 18 đời” để làm căn bản cho truyện việc chua thần Tản Viên, năm Thái Ninh thứ 2.⁽²⁾

5. Tích phò vua Hùng đánh giặc

Vua Hùng Duệ Vương (vua Hùng thứ 18) lo giặc ngoại xâm. Thánh Tản nhận lệnh, dẫn đầu binh tướng, dẹp yên quân Thục.

Người được tôn làm thượng tướng thủy – bộ, có phép hô mưa gọi gió, dời non lấp biển.

Sau chiến thắng, Thánh được phong là Vua Cha Nhạc Phủ.

6. Tích xây thành Cổ Loa

An Dương Vương dựng thành, Thánh Tản hiển linh trợ giúp.

Có chỗ kể rằng chính Người đã cho thần Kim Quy giúp vua, giữ yên quốc gia.

Tích này làm Thánh Tản gắn liền với quốc thống và công cuộc dựng nước.

7. Tích hiển linh giúp dân

Nhiều vùng kể chuyện Người trị hạn, cầu mưa, chữa bệnh.

Có nơi truyền rằng Người biến thành lão ông, lặng lẽ cứu dân rồi biến mất.

Tín ngưỡng “cầu đảo” với Đức Thánh Tản còn phổ biến khắp đồng bằng Bắc Bộ.

8. Hóa thần và lập miếu thờ

Tương truyền khi Thánh hóa, núi Ba Vì chấn động, mây mù phủ kín.

Nhân dân lập cụm đền Ba Vì (Thượng – Trung – Hạ), cùng các đền vệ tinh như Đền Và (Sơn Tây), Đền Lăng Sương (Phú Thọ), Đền Thỉnh (Vĩnh Phúc), Đền Đá Đen (Ba Vì)…

Các đền đều tổ chức đại lễ hàng năm để tưởng nhớ công đức Người.

9. Công lao liên hệ đến Tam Tứ Phủ

Công lao to lớn nhất của Đức Thánh Tản phải kể đến việc ngài cùng với Vua Cha Bát Hải Vĩnh Công Đại Vương phối hợp cùng đánh tan giặc ngoại xâm khỏi bờ cõi Văn Lang. Khi đó, Vĩnh Công Đại Vương chặn mũi công của giặc trên biển và Tản Viên Sơn Thánh thì chặn mũi công của địch trên đường bộ, đánh tan quân giặc chỉ trong 3 ngày.

Chi tiết đại công Vĩnh Công Đại Vương đánh tan quân xâm lược trên 8 cửa biển lớn.

Thời bình, ông lại đi khắp nơi dạy nhân dân làm ăn sinh sống. 

Ông dạy dân Ba Vì biết làm ra lửa bằng ống giang già, biết săn bắn với kế làm hầm gài tên căng lưới, dạy dân Quốc Oai biết gieo hạt trồng lúa, dạy dân ven sông Hồng biết làm lưới kéo vó, dạy dân chúng biết võ nghệ đánh giặc bảo vệ tổ quốc, dạy nhân dân biết dệt vải hát ca. Hiện nay tại nhiều ngôi đền, người dân vẫn tổ chức lễ hội mô phỏng lại cách thức làm ăn mà Sơn Tinh đã dạy cho nhân dân, đồng thời tỏ lòng biết ơn vị thánh đã giúp cuộc sống nhân dân ấm no hơn. 

10. Tục truyền dân gian

Vua Cha Nhạc Phủ Tản Viên Sơn Thánh theo tục truyền lại thì Đại Vương sinh ngày rằm tháng giêng, ngày mùng 6 tháng 11 thì hóa. Cùng với Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử), Thánh Mẫu Phủ Dày (Thánh Mẫu Liễu Hạnh) thì Ngài là vị Thánh đứng đầu trong bốn vị Thánh bất tử (Tứ bất tử) của dân tộc ta.

Các triều đại kính trọng, gia phong Đại Vương hiệu viết Tản Viên Hiệu Thánh Khuông Quốc Hiệu Ứng Vương, hưởng hương khói cúng tế không dứt, liệt vào hàng Quốc tế, xem như vị đệ nhất phúc thần của nước Việt ta.

Dân gian tôn kính, kêu ngài Tản Viên Sơn Thánh, Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần, Đệ Nhất Bách Thần, Nam Thiên Thánh Tổ, là Thần của các Thần nước Nam.

Công trạng và biểu tượng

Thánh Tản được truyền thuyết ghi lại với nhiều công trạng lớn:

• Phò vua Hùng Duệ Vương (vua Hùng thứ 18) chống giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi Văn Lang.

• Trị thủy, hộ dân: qua hình tượng Sơn Tinh – Thủy Tinh, Người được nhân dân gửi gắm niềm tin chiến thắng thiên tai, đặc biệt là lũ lụt hàng năm.

• Âm phù cho quốc gia xã tắc: nhiều ngọc phả còn chép công lao Thánh phò An Dương Vương dựng thành Cổ Loa, củng cố nền độc lập Âu Lạc.

Như vậy, Đức Thánh Tản vừa là vị thần núi tối linh, vừa là bậc hộ quốc an dân, kết tinh khát vọng trường tồn của dân tộc.

Một số sắc phong của Tản Viên Sơn Thánh

Với những công lao to lớn với nhân dân và đất nước, Tản Viên Sơn Thánh được rất nhiều triều vua ban sắc phong thể hiện sự tôn kính trọng vọng.

Vua Trưng Vương (Trưng Trắc) sắc phong Ngài là: “Tản Viên sơn quốc chúa đại vương Dực bảo Trung hưng Thượng đẳng thần.”
* Thông tin này cần kiểm tra lại vì Thời Hai Bà Trưng chưa có hệ thống sắc phong theo phong cách “đại vương”, “thượng đẳng thần” như các triều đại phong kiến sau này (Lý, Trần, Lê, Nguyễn). Đây thường là các sắc phong của triều đại sau truy phong.

Vua Trần Nhân Tông (1279 – 1293) sắc phong Ngài là “Hữu thánh hưng quốc hiển ứng vương”.
* Cần kiểm tra lại nguồn sắc phong vì đa số sắc phong hiện nay tại các đền thờ là của triều Nguyễn (đặc biệt thời Tự Đức, Khải Định).

Vua Tự Đức (1883) phong Ngài là thượng đẳng tối linh thần

Ngoài ra, tại đền Và Sơn Tây vẫn còn lưu trữ 18 bản sắc phong khác dành cho Đức Thánh Tản thuộc nhiều đời vua khác nhau. Trong đó có 17 bản chính có dấu ấn. 

Ngoài ra, vị thần Tản Viên Sơn Thánh thần thông quảng đại không chỉ sống trong lòng người dân mà ngài còn xuất hiện cả trong những tác phẩm văn học được miêu tả với những từ ngữ trân quý nhất. Những tác phẩm viết về nhà Ngài gồm có “Việt điện u linh”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Thánh Tông di thảo”,  “Việt sử thông giám cương mục” …

Những công tích của Ngài được nhân dân thần thánh hóa thành các lễ hội, tích trò để lưu truyền cho muôn đời con cháu mai sau. Ngài được phong là “Tản Viên Sơn quốc chúa kiêm Thượng đẳng thần” và được suy tôn là:
+ Nam thiên thánh tổ
+ Thượng Đẳng tối linh thần
+ Đệ nhất bách thần
+ Đệ nhất phúc đẳng thần
+ Tản Viên Sơn Thần

Sơn Tinh là thần, hơn thế nữa lại là thần “bất tử”. Ngài là vị thần khai sáng văn hóa vị anh hùng chống lũ lụt, anh hùng chống ngoại xâm và là vị thần liên minh các bộ tộc Việt – Mường, là hồn thiêng sông núi, mãi mãi đi vào tâm thức của người dân đất Việt.

Ba Vì cao ngất tầng mây
Sơn Tinh chuyện cũ đến nay còn truyền.

Vua Cha Nhạc Phủ trong tín ngưỡng Tứ Phủ

Hiện nay trong hệ thống thờ Tứ Phủ có 4 vị mẫu cai quản các Thiên, Địa, Nhạc, Thoải. Bên cạnh các Mẫu có 3 vị Vua cha được thờ làm thần chủ các phủ là Ngọc Hoàng Thượng Đế (Thiên Phủ), Bát Hải Động Đình (Thoải Phủ), Bắc Âm Phong Đô Nguyên Thiên Đại Đế (Địa Phủ). Như vậy còn khuyết vị trí vua cha Nhạc phủ. Sau này khi tín ngưỡng Tam Tứ Phủ phát triển thêm một bước mới đã bổ sung thêm Nhạc Phủ vào cấu trúc thờ tự, do vậy mới có thuật ngữ Tứ Phủ Vạn Linh.

Vị trí Vua Cha Nhạc Phủ là có, thuộc hàng vị ngôi cao với màu xanh đại diện, được thỉnh đến trong văn công đồng:

Tận hư không giới thánh hiền

Dục giới sắc giới chư thiên đều mời

Vua Đế Thích quản cai Thiên chủ

Vua Ngọc Hoàng Thiên phủ chi tôn

Dương phủ Ngũ Nhạc thần vương

Địa phủ thập điện minh vương các tòa

Dưới Thoải phủ giang hà ngoại hải

Chốn Động Đình Bát Hải Long Vương,…

Là Thánh vẫn có thể ở ngôi vị Vua Cha

Một số quan điểm cho rằng Đức Thánh Tản không thể ở ngôi vị Vua Cha được, thì ngài là Thánh, đã là Thánh thì không thể là Vua Cha. Tuy nhiên quan điểm này không đúng.

Để thấy rõ được điều này chúng ta hãy quay lại khái niệm cơ bản. Dựa trên từ điển Hán – Việt cũng như từ điển tiếng Việt thì từ Thánh dùng để chỉ những nhân vật đức hạnh và có sức mạnh siêu nhiên. Như vậy thì Thánh là một khái niệm rộng lớn bao quát, bao gồm cả trong đó hình ảnh của Vua Cha chứ không phải là Thánh thì không thể là Vua Cha.

Ngũ Nhạc Thần Vương là ai?

Theo truyền thuyết Vua Cha Nhạc Phủ Tản Viên Sơn Thánh đã đi khắp nơi, dựng nhiều hành cung trên đất Việt, hệ thống hành cung của Tản Viên được chia làm 5 khu chính như sau:

• Thượng cung: Là đền Thượng nằm trên đỉnh Tran của núi Ba Vì
• Đông cung: Là Đền Và ở cạnh thị xã Sơn Tây, cạnh Sông Hồng
• Tây cung: Gồm đền Chung trên núi Chàng Rể và đền Hạ ở bờ hữu sông Đà, đối diện với động Lăng Xương, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ – Nơi thờ đấng sinh thành Ngài là cha Nguyễn Cao Hành và mẹ Đinh Thị Đen.
• Nam cung: Là đền Ao Vua
• Bắc cung: Là đền Thính ở Tam Hồng – Yên Lạc – Vĩnh Phúc. (Thính là đọc tránh âm của Thánh).

Ngoài ra còn có Bắc cung thượng là đền Tranh ở Trung Nguyên – Yên Lạc – Vĩnh Phúc.

Vậy thì Ngũ Nhạc Thần Vương cũng có thể hiểu chính là Tản Viên Sơn Thánh, trong đó Ngũ ứng với 5 hành cung của Đức Thánh Tản để trấn giữ vùng núi Tản, chứ không phải để chỉ 5 vị thần như cách hiểu trong Đạo Giáo.

Điều này cũng giống như Vĩnh Công được phong làm Vua cha Bát Hải Động Đình, trong đó bát ở đây là chỉ 8 cửa biển nước Nam mà trước kia Vĩnh Công đã lập nên chiến công đánh giặc ngoại xâm, chứ không phải bát chỉ con số 8, ứng với 8 vị Long Vương trong Đạo Giáo.

Ngọc phả tại đền Và kể về Đức Thánh Tản có đoạn: “Vua Hùng gia phong cho Sơn Thánh làm Nhạc Phủ Kiên Thượng Đẳng…” . Như vậy rõ ràng Tản Viên Sơn Thánh là Thần Vương của Nhạc phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ. Ngọc phả lại có đoạn; “… từ đó phụng mệnh Hoàng Đế cùng với Tứ phủ công đồng ở trên hải đảo đi tuần xét mọi việc trong nhân gian”. Như vậy đây là một bằng chứng logic nữa để thấy rằng Vua cha Nhạc phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ chính là Tản Viên Sơn Thánh.

Việc đưa Đức Tản Viên Sơn Thánh trở thành Đức Vua Cha của Nhạc Phủ là hoàn toàn hợp lý vì Đức Thánh Tản chính là Cha của Mẫu Thượng ngàn, tức La Bình Công Chúa. Như chúng ta đã biết, Mẫu Liễu Hạnh là Công Chúa, là con của Ngọc Hoàng Thượng Đế. Mẫu Thủy Cung là Công Chúa, con của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Mẫu Thượng Ngàn là La Bình Công chúa vốn là con của Tản Viên Sơn Thánh, vậy thì Tản Viên Sơn Thánh ở ngôi vị Vua Cha Nhạc Phủ là hoàn toàn hợp lý về mặt logic.

Tín ngưỡng Tứ Phủ công đồng hình thành ở vùng Đồng Bằng sông Hồng, là vùng đất phía Đông do dòng dõi Lạc Long nắm giữ. Có lẽ vì thế mà vai trò của Nhạc Phủ, với thần chủ là Tản Viên Sơn Thánh, thuộc dòng tộc phía Tây (Thục) đã bị mờ nhạt đi trong tín ngưỡng này. Để tín ngưỡng Tứ phủ trở thành tín ngưỡng chung của người Việt ở đồng bằng cũng như vùng núi, để tram người con cùng một bọc đồng bào, chung cha chung mẹ thờ đúng tổ tiên của mình thì cần xác nhận vị tôn chủ Nhạc Phủ của Tản Viên Sơn Thánh.

Núi Tản Viên – linh thiêng ngọn núi thuộc truyền thuyết Đức Thánh Tản Viên

Núi Tản Viên hay núi Ba Vì được cho là ngọn núi nắm giữ đường long mạch quan trọng. Đồng thời, đây chính là ngọn núi xuất hiện trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh khi “Thủy Tinh dâng nước cao bao nhiêu thì Sơn Tinh dâng núi cao bấy nhiêu”. Khu vực trong lời kể được cho là ngọn núi Ba Vì.

Ca dao cũng truyền tụng về núi Ba Vì: “Nhất cao là núi Ba Vì, thứ ba Tam Đảo, thứ nhì Độc Tôn”. 

Thực tế, núi Ba Vì thấp hơn núi Tam đảo tới gần 300m nhưng dân gian vẫn coi ngọn núi này là cao nhất địa giới. Bởi Ba Vì là nơi ngự của Thần Núi Tản Viên nên trong tâm thức người Việt, không ngọn núi nào sánh bằng với núi Ba Vì. 

Ở ngôi đền cổ thờ vị thần núi cũng có câu đối: “Châu hình đẩu tiễn thiên hoành không/ Hạo khí quan mang vạn cổ tồn”. Dịch là “Dáng hình sừng sững ngang trời rộng/Hạo khí mênh mang thuở còn”.

Tại quyển “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi cũng trích dẫn “Núi ất là núi tổ của nước ta đó.” Thể hiện vị thế cùng với tầm quan trọng bậc nhất của ngọn núi Tản Viên Ba Vì.

Ngày nay, dọc dãy núi Ba Vì là hệ thống đền thờ Tản Viên Sơn thánh trấn 4 hướng đông tây nam bắc:

Tây Cung gồm đền Trung và đền Hạ.

Nam Cung là đền Ao Vua.

Đông Cung là đền Và Sơn Tây.

Bắc Cung là đền Thính ở Vĩnh Phúc. 

Theo thần tích tại Đền Và thì cung Trung và cung Hạ là nơi cầu đảo, tế lễ. Đông Cung là nơi “nghe tâu bày các việc”. Bắc Cung là nơi nghỉ ngơi

Ngày nay, núi Ba Vì trở thành địa điểm thu hút khách du lịch cả trong và ngoài nước. Cùng với hệ thống đền thờ phong phú cùng phong cảnh hoang sơ tuyệt đẹp sẵn có, Ba Vì trở thành khu du lịch sinh thái nghỉ dưỡng hấp dẫn mọi du khách là điều vô cùng dễ hiểu. 

Không gian và hệ thống thờ tự

Không gian thờ phụng Vua Cha Nhạc Phủ trải rộng khắp vùng trung du – đồng bằng Bắc Bộ:

• Cụm đền Tản Viên Ba Vì (Hà Nội): gồm Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ, là trung tâm tín ngưỡng lâu đời.

• Đền Và (Sơn Tây, Hà Nội): mở hội lớn, rước kiệu Thánh, hội tụ nhân dân xứ Đoài.

• Đền Thỉnh (Yên Lạc, Vĩnh Phúc): gắn với công tích phò vua Hùng đánh giặc, dân gian gọi là “Bắc Cung Thượng”.

• Đền Lăng Sương (Thanh Thủy, Phú Thọ): bản quán, nơi sinh của Thánh, còn giữ Ngọc phả cổ.

• Đền Đá Đen (Ba Vì): thờ Mẫu Sinh Đinh Thị Đen, mẹ Thánh.

• Đền Đợi (Thái Bình): thờ Mẫu Dưỡng, người nuôi Thánh thuở nhỏ.

Hệ thống thờ tự dày đặc, phân bố rộng khắp chứng minh tín ngưỡng Vua Cha Nhạc Phủ đã vượt khỏi phạm vi làng xã để trở thành tín ngưỡng quốc gia.

Thời gian khánh tiệc Vua Cha Nhạc Phủ

Ngày 06/11 âm lịch: Tiệc Đản Nhật Vua Cha Nhạc Phủ Tản Viên Sơn Thánh

Vua Cha Nhạc Phủ (vùng rừng núi) – Danh hiệu: Đức Tản Viên Sơn Thánh – Màu sắc đại diện: màu xanh.

Ý nghĩa văn hóa – tín ngưỡng

• Biểu tượng Sơn – Thủy: Đức Thánh Tản là hiện thân cho sức mạnh chế ngự nước lũ, bảo hộ mùa màng, thể hiện triết lý sống hòa hợp nhưng kiên cường trước thiên nhiên.

• Cột mốc lịch sử: Thánh được ghi nhận là người có công trong thời Hùng Vương, phò tá dựng nước Âu Lạc. Việc “lịch sử hóa” huyền thoại càng làm Người trở thành trụ cột tinh thần của quốc gia.

• Tín ngưỡng Tứ Phủ: Với danh xưng Vua Cha Nhạc Phủ, Thánh Tản đứng đầu Sơn phủ, ngang hàng với Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa trong hệ thống thần linh, cho thấy sự giao thoa giữa tín ngưỡng Tứ Bất Tử và Tứ Phủ.

Đức Thánh Tản Viên – Vua Cha Nhạc Phủ – không chỉ là một nhân vật huyền thoại, mà còn là cột trụ của văn hóa tâm linh Việt Nam. Người kết tinh 3 lớp ý nghĩa:

1. Huyền thoại tự nhiên (thần núi – trị thủy).

2. Nhân vật lịch sử hóa (phò vua Hùng, dựng nước).

3. Thần linh tối thượng (Vua Cha Nhạc Phủ trong tín ngưỡng Tứ Phủ).

Qua bao thế kỷ, hình tượng Vua Cha Nhạc Phủ vẫn là niềm tin, điểm tựa tinh thần, minh chứng cho sự bền vững của tín ngưỡng bản địa Việt Nam – một trong những hạt nhân tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc.

Cần chú ý gì khi sắm lễ Đức Thánh Tản Viên

Từ xa xưa, nhân dân đã luôn tin thờ và duy trì tục lễ Đức thánh Tản. Trong tâm thức, con hương luôn kính cẩn chấp bái, tín niệm tin rằng Đức Thánh Tản luôn phù hộ độ trì cho quốc thái dân an, cuộc sống bình an, an ổn. Bởi vậy mà mỗi năm luôn có hàng ngàn con hương tín thờ và thường xuyên ghé thăm đền thờ đức thánh để dâng lễ bạc tâm thành lên ban thờ thánh. Đông nhất là vào những ngày lễ tiết lớn trong năm như ngày đầu xuân năm mới hay mùa lễ hội tại đền. Mỗi con hương, đệ tử đến đền lại mang theo một mâm lễ đủ đầy hương hoa, phẩm quả mong ngài chứng giáng phù hộ độ trì cho gia quyến bình an, khỏe mạnh, có tài có lộc, làm ăn thuận lợi, tốt tươi.

Một mâm lễ dâng ban thờ Đức Thánh Tản Viên gồm một đĩa hoa, một đĩa quả gồm nhiều loại quả, cơi trầu, quả cau, thẻ hương, giấy tiền và một cánh sớ.

Ngoài những thức lễ như trên, nếu bạn thành tâm muốn dâng cúng ban thờ thánh một lễ vật đẹp, sang trọng lại có thể để được lâu dài không bị hỏng mốc thì hãy tham khảo những mẫu Oản Tài Lộc. Oản Tài Lộc có thể được lâu với thời gian khoảng 6 tháng được trang trí tỉ mỉ, trang trọng rất thích hợp đặt trong không gian cúng lễ.

Oản dâng Đức Thánh Tản Viên thường là oản màu xanh. Oản được khuyến khích dâng tiến là loại Oản Tài Lộc nghệ thuật được đầu tư, trang trí cách điệu đẹp hơn oản đường truyền thống và cũng mang nhiều ý nghĩa tốt lành hơn. Lọai oản đặc biệt như vậy được gọi là oản ngọc.

Chầu Văn Đức Thánh Tản Viên

Bản 1: Chầu văn

Nhạc Phủ Thánh Đế Văn

Động sơn trang thượng ngàn thánh phủ

Đức Tản Viên đấng chủ sơn lâm

Nổi cơn gió cuốn ầm ầm

Di sơn đảo hải cứu dân thoát nàn

Cõi Nam bang nhờ ơn đại thánh

 Đất Sơn Tây, Tản Lĩnh ngất cao

Đôi bên tả hữu bộ tào

Tam thập lục động ra vào quản cai

Chốn sơn lâm muôn loài cầm thú

Nhờ thánh ân Nhạc Phủ thần vương

Lại thêm bát bộ sơn trang

Dời non chuyển núi phép càng thần thông

Nay ngưỡng trông thánh vương soi xét

Độ thanh đồng khắp hết gần xa

Độ cho khang thái cửa nhà

Cây tài nhánh lộc nở hoa bốn mùa

Khắp thôn bản gió mưa hòa thuận

Cõi lâm sơn ngàn mận ngàn mơ

Đỉnh non gió thổi phất phơ

Suối reo thác đổ tiếng tơ chạnh lòng

Chúng đệ tử một lòng thành kính

Tiến văn trình thỉnh thánh giáng lâm

Chữ rằng thánh giáng lưu ân

Sơn trang lưu lộc thiên xuân thọ trường.

Bạn xem trang sau để đọc tiếp nội dung nhé.