Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Tóm tắt
Mất: AL 13/09/1293
Ngày khánh tiệc: 12/01: Tiệc Trần Triều Đệ Nhất Vương Cô Quyên Thanh Công Chúa
Mối quan hệ với Đức Thánh Trần: con gái trưởng
Danh hiệu:
+ Tước hiệu: Bảo Thánh Hoàng Thái Hậu [保聖皇太后] (sau khi chồng bà, vua Trần Nhân Tông, nhượng vị và trở thành Thái Thượng Hoàng)
+ Thụy hiệu: Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng Hậu [欽慈保聖皇后]
+ Danh hiệu: Quyên Thanh Công Chúa
Ông nội: Khâm Minh Đại Vương [欽明大王]
Bà nội: Thiện Đạo Quốc Mẫu [善道國母]
Ông ngoại:
+ Trần Thái Tổ [陳太祖] (có sử sách công nhận)
+ Trần Thái Tông [陳太宗]
Bố: Hưng Đạo Đại Vương [興道大王]
Mẹ: Nguyên Từ Quốc Mẫu [元慈國母]
Hôn phối: Trần Nhân Tông [陳仁宗]
Con cái: Trần Anh Tông [陳英宗]
Cháu: Trần Minh Tông [陳明宗]
Đệ Nhất Vương Cô – lịch sử và xuất thân
Đệ Nhất Vương Cô là một trong Nhị Vị Vương Cô – con gái của Hưng Đạo Đại Vương. Cả cuộc đời Bà nổi tiếng đôn hậu, dũng cảm, được nhân dân mọi miền cảm phục, yêu mến và thờ cúng ở trong các đền phủ cùng với Đức Đại Vương.
Đệ nhất Vương Cô tên thật là Trần Thị Trinh, hiệu là Quyên Thanh Công Chúa và là con gái lớn của Hưng Đạo Đại Vương và Nguyên Từ Quốc Mẫu. Có thể thấy, cô xuất thân trong gia đình dòng dõi quý tộc võ tướng anh hùng, có thân phụ là bậc lương đống của quốc gia, một mực trung với nước hiếu với dân. Người đã chỉ huy toàn quân Đại Việt đánh bại các cuộc xâm lược của quân Mông Thát. Còn thân mẫu hết mực đảm đang đoan hiền hậu, là hậu phương vững chắc và góp công không nhỏ trong ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Tiếp nhận những giá trị truyền thống gia đình, cô lớn lên trở thành người con gái đức hạnh , bao dung nhân hậu, tài năng xuất chúng hiếm có.
Năm Giáp Tuất (1274), Quyên Thanh Công chúa được gả cho Thái tử Trần Khâm và được lập làm Hoàng Thái tử phi. Đến tháng Mười năm Mậu Dần (1728), Thái tử được cha là Trần Thánh Tông nhường ngôi, lấy niên hiệu Thiệu Bảo (tức Trần Nhân Tông). Sau đó không lâu, đầu năm Kỷ Mão (1279), vua ban chiếu lập Quyên Thanh làm Bảo Thánh Hoàng hậu và được vua vô cùng sủng ái. Sau này sinh hạ nhiều người con, cả trai lẫn gái như Thái tử Trần Thuyên (sau này là vua Trần Anh Tông), hoàng tử Trần Quốc Chẩn, Công chúa Huyền Trân, Công chúa Thiên Trân. Ngày 9 tháng 3 âm lịch năm Quý Tỵ (1293), vua Nhân Tông nhường ngôi cho Thái tử Trần Thuyên (tức vua Trần Anh Tông), rồi lên làm Thái thượng Hoàng, Hoàng hậu được suy tôn lên làm Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng Thái hậu, phong là Đệ Nhất Khâm Từ Hoàng Hậu Quyên Thanh.
Không chỉ sáng suốt, nhân từ, Bảo Thánh Hoàng Thái hậu còn là người sáng suốt, mưu trí, dũng cảm. Thời vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông chỉ huy cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên Mông xâm lược, Hoàng hậu đóng vai trò rất quan trọng ở chốn Hậu cung và ổn định nội tichj nơi cung thất. Thậm chí có lần, Bà còn trực tiếp “thanh gươm yên ngựa”, xông pha trận mạc, giết giặc khiến chúng kinh hồn. Tương truyền, trong một số trận đánh quân Nguyên Mông, Bảo Thánh còn sát cánh cùng phụ vương Trần Hưng Đạo; vì thế ở nhiều đền miếu thờ vị danh tướng kiệt xuất đều đặt tượng bà ở cạnh.
Thuyết minh về cuộc đời nhân hậu, dũng cảm của Bảo Thánh Hoàng hậu
Tại đền thờ Đức Thánh Trần ở Nha Trang còn bức bửu cáo viết những dòng ca ngợi lòng quả cảm của Bảo Thánh Hoàng hậu, được sử sách ghi lại qua câu chuyện bà quên mình bảo vệ vua.
Sử sách ghi chép sự dũng cảm của Bà rằng: Thượng hoàng Trần Nhân Tông có thú vui làm chuồng hổ ở thềm Vọng Lâu rồi sai quân sĩ đánh nhau với hổ. Có lần khi Ngài đang ngồi xem, đằng sau có Bảo Thánh và phi tần đều theo hầu. Vì thềm thiết kế lầu thấp, con hổ bỗng nhảy ra khỏi chuồng và leo lên lầu, khiến mọi người đều chết lặng, rồi sợ hãi chạy thoát thân. Chỉ còn có Thái hậu và bốn, năm người thị nữ vẫn ở đấy. Thái hậu bình tĩnh lấy chiếu che cho Thượng hoàng và cả mình. Không hiểu vì khiếp sợ uy lực của bà hay vì lý do nào đó mà con hổ chỉ lúc lắc cái đầu, nhìn Hoàng hậu một lúc, rồi quay đi, nhảy xuống chuồng thú.
Sách Đại Việt sử ký toàn thư còn cho biết, vào một lần khác, khi Trần Nhân Tông đang ngự tại điện Thiên An, xem đấu voi ở Long Trì. Con voi bỗng nhiên xổng ra, xông lên điện tới nơi vua ngồi. Tất cả ai nấy đều bỏ chạy toán loạn, chỉ có Bảo Thánh Hoàng hậu là không dao động, bình tĩnh đối phó với thú dữ, bảo vệ nhà vua…
Trong Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép lại về câu chuyện này như sau:
“Mùa thu, tháng 9, ngày 13, Khâm từ bảo thánh hoàng thái hậu băng ở Lỗ Giang, phủ Long Hưng, tạm quàn ở cung Long Hưng.
Thái hậu nhu mì đức tốt, thông minh sáng suốt, nhân hậu với kẻ dưới.
Thượng hoàng có lần làm chuồng hổ ở thềm Vọng Lâu, sai quân sĩ đánh nhau với hổ, [thượng hoàng] ngự trên lầu để xem, thái hậu và phi tần đều theo hầu. Lầu thấp, song chuồng hổ và thềm cũng thấp, hổ bỗng nhiên thoát khỏi chuồng trèo lên lầu. Người trên lầu đều tan chạy cả. Chỉ có Thượng hoàng và Thái hậu cùng 4, 5 thị nữ còn ở đó. Thái hậu nghĩ không khỏi bị hại, mới lấy chiếc chiếu che cho Thượng hoàng và tự che mình. Hổ lên lầu gầm rống rồi nhảy xuống không vồ hại ai cả.
“Lại một lần Thượng hoàng ngự điện Thiên An xem đấu voi ở Long Trì. Con voi bỗng nhiên xổng thoát, xông tới, định lên điện, tả hữu đều sợ hãi tan chạy cả, chỉ có Thái hậu vẫn ở đó.”(1)
Bàn về chuyện này, Sử thần Ngô Sĩ Liên nói:
“Hổ hay vồ, voi hay quật, há chẳng đáng khiếp sợ sao. Thế mà Thái hậu đương lúc chúng lồng lộn xông xáo, tâm thần không dao động, bình tĩnh đối phó vì bà suy nghĩ chín chắn, lý lẽ đã sáng tỏ vậy.” Kể người đàn bà dáng điệu mềm yếu mà có thể như thế, so với nàng Tiệp Dư ngày xưa đứng chắn gấu [cho vua], có lẽ cũng không thẹn gì. Kẻ sĩ đại phu, há chẳng nghĩ làm thế nào đạt đến mức suy nghĩ chín chắn, lý lẽ sáng tỏ, để đối phó với mọi chuyển biến của sự cơ hay sao?(2)
Dù sao đi nữa, hình tượng một vị Hoàng hậu dũng cảm, dám ngăn hổ, cản voi sẽ mãi đi vào sử sách để cho thấy rằng người phụ nữ truyền thống vì thiên chức mà đứng về sau, nhưng khi cần thiết vẫn có thể đứng trước người đàn ông, mang theo dũng khí vô cùng. Bảo Thánh Hoàng hậu qủa thực là một hình tượng trọn vẹn về cái đức của người phụ nữ.
Tháng 9 năm Quý Tỵ 1293, Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng Thái hậu bị bệnh nặng và ngày càng trầm trọng, từ vua quan đến dân chúng đều lo lắng, cầu khấn mong bà sớm qua khỏi. Biết bệnh tình ngày càng trầm trọng, Thái hậu đã uỷ thác cho em gái là Tuyên Từ thay mình chăm sóc Trần Anh Tông, dặn dò các vị đại thần nên tận trung báo quốc, vì nước vì dân. Đến ngày 13 tháng Chín năm đó thì bà mất tại cung Lỗ Giang, phủ Long Hưng (nay thuộc Thái Bình). Được tin vợ qua đời, vua Trần Nhân Tông lúc này đã làm Trúc Lâm đại sĩ đã cùng vua Trần Anh Tông và quần thần tổ chức tang lễ, đưa thi hài bà về táng ở bên lăng các tiên đế. Cho đến năm Canh Tuất (1310) thì được hợp táng cùng linh cữu vua Trần Nhân Tông tại lăng Quý Đức.
Sau khi thác hoá, cùng với Đức Thánh Trần Hưng Đạo Đại Vương cùng với những người trong dòng tộc nhà Trần, Quyên Thanh công chúa hiển thánh trở thành Đệ Nhất Vương Cô trong dòng tín ngưỡng Trần Triều.
Bảo Thánh Hoàng Hậu được sử sách ca tụng là người “đức tốt trong cung, rạng rỡ đáng chép”.
Thời vua Trần Thánh Tông, khi Trần Nhân Tông chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông xâm lược, bà đóng vai trò hậu phương vững chắc giúp vua ổn định nội tình nơi cung thất. Không chỉ vậy, tương truyền bà còn trực tiếp sát cánh cùng phụ vương Trần Hưng Đạo xông pha một số trận mạc phù dân vệ quốc. Vì thế, ở nhiều đền miếu thờ vị danh tướng kiệt xuất đều đặt tượng bà ở cạnh.
Không chỉ có đức tính người đôn hậu, dũng cảm, bà còn hết mực tôn kính Thượng hoàng Trần Nhân Tông. Khi Thượng hoàng nhường ngôi cho con là Anh Tông và có chí hướng xuất gia, bà cũng tham dự những kỳ hội “vô lượng” của nhà Phật cũng như đóng góp xây dựng chùa Ngự Thiên và một lòng theo nhà Phật.
Hầu giá Đệ Nhất Vương Cô
Hầu Vương Cô Đệ Nhất thuộc về hầu đồng Trần Triều. Có một thời gian, hầu đồng Trần Triều sát nhập vào hệ thống Tứ Phủ thờ Mẫu. Ngày nay, hầu đồng Trần Triều đã có xu hướng tách ra khỏi hệ thống Tứ Phủ để nhằm chữa bệnh, diệt trừ tà ma. Những người theo hầu đồng Trần Triều gọi là thanh đồng.
Do Vương Cô Đệ Nhất theo dòng tu ở ẩn trong núi nên hiếm khi ra ngự đồng, và hiếm khi có người hầu về. Người ta chỉ thỉnh Cô tráng mạn thế nên chỉ có một số ít các thanh đồng theo chân tu mới hầu cô.
Khi ngự về đồng, cô mặc áo đỏ thêu rồng phượng hoặc áo gấm, đầu đội khăn đóng (khăn vành dây) có von đỏ thắt dải buộc lên và chỉ phất cờ.
Đền thờ Đệ Nhất Vương Cô
Tục truyền, Quyên Thanh là tiên nữ hạ phàm đầu thai xuống làm con nhà họ Trần để đem lại rạng danh cho dòng tộc và vương triều. Trong hệ thống đạo Mẫu, Quyên Thanh được tôn là Đệ Nhất Vương Cô hoặc còn được gọi là Vương Cô Nhất. Ngày nay, nhân dân các vùng thờ tượng Đệ Nhất Vương Cô cùng với Hưng Đạo Đại Vương tại một số đền. Còn riêng ở Đền Kiếp Bạc (Chí Linh, Hải Dương) và Đền Bảo Lộc (Nam Định) thì cô ngồi cận bên tả (bên trái) Đức Vương Phi.
Ngoài ra, đền Trần Thương (Lý Nhân, Hà Nam) hay đền thờ Đức Thánh Trần (Nha Trang) đều có ban thờ Nhị vị Vương Cô (hay Cô Đôi Nhà Trần) được nhân dân thờ cúng nghiêm cẩn.
Tại đền Đức Thánh Trần ở Nha Trang còn bức bửu cáo viết những dòng ca ngợi bà như sau:
Đông A chi ngọc diệp lưu căn, giang sơn chung tú
Nam Việt chi kim âu vĩnh diện, thảo mộc quyết linh
Hương trú xuân viên, thụ kiếm nhi cao tiên chỉ điểm
nghĩa là:
Vốn là lá ngọc của nhà Trần, hun đúc bởi khí thiêng sông núi
Mãi như âu vàng của đất Việt, kết tinh từ linh diệu cỏ cây
Hương thơm bát ngát vườn xuân, gởi kiếm cung nhờ cao tiên chỉ dạy
Dâng lễ Vương Cô Đệ Nhất cần lưu ý điều gì?
Ngày tiệc Vương Cô Đệ Nhất là 12 tháng Giêng. Vào ngày này, các ngôi đền thờ Cô đều làm lễ thỉnh long trọng. Trong đó, người ta thường hát câu hát rằng:
“Hoa hải đường thần thông Cô Nhất
Tức Mạc Thư là đất trâm anh”.
Hoặc cũng có khi hát là:
“Đức Thái hậu ban cho mỹ tự
Đệ Nhất Vương Cô đại nữ Quyên Thanh
Kim chi ngọc diệp rành rành
Cung phi nhất phẩm đương triều ai hơn”.
Với tấm lòng tưởng nhớ công ơn của vị Vương Bà đôn hậu, tâm đức, những lễ tiệc này đều thu hút đông đảo các con nhang, đệ tử đổ về chiêm bái nơi cửa đền để dâng lên những vật phẩm thành kính nhất. Ngoài tiến cung vàng mã, những mẫu Oản Tài Lộc là lựa chọn của nhiều khách hàng để đặt mâm lễ thêm phần bề thế, trang trọng.
Dâng lễ Đệ Nhất Vương Cô nên dùng những quanh oản có màu đỏ. Bởi vì, màu đỏ là màu đại diện, cũng là màu áo của Vương Bà khi ngự về đồng.
Oản vốn là thứ bánh được ông cha ta dùng để dâng lên bàn thờ tổ tiên, phật chúa từ xa xưa. Ngày nay, những quanh oản lễ được thiết kế dưới sự nghiên cứu kỹ lưỡng đặc điểm tín ngưỡng thờ cúng của người Việt. Từ đó, oản vừa đảm bảo yếu tố thẩm mỹ, vừa mang nhiều giá trị tâm linh sâu sắc.
Bản văn Đệ Nhất Vương Cô
Hoa hải đường Đệ Nhất Vương Cô
Đất hạc hương là đất trâm oanh.
Kim chi ngọc diệp rành rành
Thái sư nhất phẩm quyền hành ai hay.
Trên phủ tía quyền tuân tiên nữ
Xuống hồng trần phụng sứ thánh quân.
Cành vàng lá ngọc thanh tân
Giáng sinh gặp lúc nhà trần trung hưng.
Ngoài chín bệ quân vương giáng chỉ
Đệ nhất nương thần nữ tiên cung.
Càn khôn 2 vị chính trung
Sân rồng được sạch lầu rồng ngày nay.
Trên tấu đối ba tòa soi sét
Vương cô đều vạn phép uy linh.
Muôn người bách bệnh tan tành
Nam sinh thanh tú nữ lành phương phi.
Thét một tiếng tà tinh chốn lủi
Phép vương cô dũng mãnh tài cao.
Tang hình biến tướng trăm chiều
Trừ tà sát quỷ phép càng thần thông.
Vương cô tỏ mặt anh hung
Mở đường con cháu lạc hồng bước lên.
Lời vàng phán ngọc truyền ra
Tấm nhuần cây cỏ muôn đời mai sau.
Phượng hoàng vỗ cánh lên mây
Phất cờ nương tử tung bay long thành.
Oai linh như giục thế gian
Non sông nặng gánh trao tay bạn hiền.
Các miền đệ tử xa gần
Đêm ngày vọng bái đèn hương khẩn cầu.
Lộc tài đôi chữ kiêm thu
Hương thơm một triện long thành kính dâng.
Vương cô giáng phúc lưu ân
Năm canh quỳ trước lô hương khẩn cầu.
Sớm khuya tam chắp khấu đầu
Ngàn năm hưởng lộc thiên xuân thọ trường
Lòng thành vọng bái vương cô.
Chú thích
- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư – Bản Kỷ – Quyển V, Kỷ nhà Trần, tr.203.
- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư – Bản Kỷ – Quyển V, Kỷ nhà Trần, tr.203.
Tham khảo
- https://tinnguongthomau.com/ban-van-de-nhat-vuong-co/
- http://dothogo.com/tuong-nhi-vi-vuong-co
- https://tinnguongviet.com/ban-van-vuong-co-de-nhat/
- Chốn thiêng
