Đền Thượng Bồng Lai (Đền Thượng Bồng Lai Cổ Linh Từ, thôn Bồng Lai,xã Văn Phương, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình cũ) và đền Bồng Lai Thượng (Đền Bồng Lai Thượng Cao Phong, chân núi Đầu Rồng, khu 3, thị trấn Cao Phong, tỉnh Hòa Bình)

      Cô Đôi Thượng Ngàn là thánh cô nổi tiếng trong Tứ Phủ Thánh Cô. Đền thờ Cô ở mọi miền đất nước, nhưng nổi lên trên cả là hai ngôi đền cùng có tên Bồng Lai gắn với truyền thuyết sinh hóa của Cô.

Tượng Cô Đôi Thượng Ngàn tại đền Bồng Lai Ninh Bình

       Đền Bồng Lai thứ nhất tọa lạc thôn Bồng Lai, xã Văn Phương, Nho Quan, Ninh Bình  gắn với sự tích giáng sinh của Cô. Ngôi đền này có tên cổ là: Đền Thượng Bồng Lai Cổ Linh Từ. Đền Bồng Lai ở Cao Phong, Hòa Bình (Còn gọi là Đền Bồng Lai Thượng Cao Phong – (hay đền Thượng Bồng Lai) tọa lạc tại chân núi Đầu Rồng (khu 3, thị trấn Cao Phong, tỉnh Hòa Bình)) là nơi gắn với sự tích Cô hóa và hiển thánh. 

Cảnh đền Cô Đôi Thượng Ngàn Nho Quan, Ninh Bình

Thăng trầm của Đền Cô Đôi Thượng Ngàn Ninh Bình

        Đền Bồng Lai Ninh Bình được xây dựng từ thời Trần và được trùng tu nhiều lần với nhiều thăng trầm.  Trước đây, nơi thờ Cô là một ngôi đền nhỏ, nhưng rất khang trang. Sau khi, đất nước được giải phóng khỏi ách thực dân Pháp, trong phòng trào chống mê tín dị đoan, đền đã bị phá dỡ, nay chỉ còn giữ lại được một lư hương và một sắc phong. Các đồ tế tự và các sắc phong khác đều bị đốt, thất lạc. Sau sự kiện đó, nhân dân đã bí mật dựng lên một ngôi miếu nhỏ để tiếp tục thờ phụng Cô bằng lô hương còn giữ được. Nhưng, ngôi miếu một lần nữa lại tiếp tục bị chính quyền cho đốt, cho ủi để phá bỏ nhưng không được. Cho đến tận 2006, khi nhà nước cởi mở về tôn giáo, Hội người cao tuổi của làng đã họp và quyết định mời thầy về để chủ trì tôn tạo. Dưới sự góp sức của bà con trong làng và thập phương cùng thầy chủ trì đến tận 2010, ngôi đền như ngày nay mới được hình thành. Năm 2015 cổng Tam quan mới được chính thức xây dựng.
      Đây là một ngôi đền thiêng, nên đã được nhiều triều đại phong kiến có sắc phong. Tuy nhiên, hiện nay sau nhiều biến cố ngôi đền chỉ còn giữ lại được một sắc phong. Đó là sắc phong của Vua Khải Định.

Tam Quan đền Bồng Lai Ninh Bình

Những câu chuyện ly kỳ về sự linh thiêng của Đền Cô Bồng Lai Ninh Bình

       Đây là một ngôi đền thiêng với nhiều câu chuyện kỳ bí. Nhiều câu chuyện cổ về sự linh thiêng của thời xưa cũng nhiều mà thời nay cũng lắm. Chuyện ngày xưa thì nhiều nhưng chỉ là chuyện truyền nhau nên tạm gác lại. Chúng ta chỉ điểm lại vài chuyện gần đây:
       Trong phong trào chống tín dị đoan vào những năm 60 của thế kỷ hai mươi, sau khi ngôi đền bị phá, có một gia đình có 11 người con, trong đó chỉ có 1 cậu con trai là út, đã vô tình chặt một cây duối to lâu đời ở phía sau ngôi đền để định làm củi đun. Khi chặt xong chưa kịp kéo về nhà thì cậu con trai khi đó mới bốn tuổi đã tự nhiên trúng gió. Gia đình vội vàng đưa đi bệnh viện nhưng không qua khỏi trước khi đến bệnh viện. Không biết đó có phải sự báo ứng của Cô hay không, hay chỉ là sự trùng hợp, nhưng từ đó đến nay hai cụ của cậu con trai đó đã gần 90 tuổi và các con vẫn thường xuyên đến lễ Cô như một sự hối hận.  Hiện nay hai cụ vẫn khỏe mạnh, các con đều trưởng thành ăn gia làm nên. Người ta bảo, có lỗi thì Cô trách, có tâm cô lại chứng.
      Sau khi ngôi đền cổ bị phá dỡ, các vật dụng, đòn tay, ngói… bị nhiều người lấy về nhà. Nhiều gia đình đó sau này lục đục, có người điên dại, có người chó dại cắn, có người lâm bệnh. Chuyện này có thể chỉ là ngẫu nhiên, không đáng nói. Nhưng có chuyện khó lý giải: Khi ngôi đền bị phá, bà con có dựng lại một ngôi miếu nhỏ. Ngôi miếu được lợp bằng cỏ gianh, chính quyền lại cho người đến đốt bỏ. Nhưng kỳ lạ thay lớp cỏ gianh là loại cỏ rất dễ cháy thế mà chỉ cháy một ít ở lớp dưới rồi tắt lịm.  Thời gian sau, hợp tác xã lại cho máy ủi đến để ủi phá ngôi miếu để mở rộng đất canh tác, nhưng gần chục lần máy ủi bị chết máy nên cũng đành phải bỏ cuộc. Người thì bảo đó là do máy ủi cũ mới thế, có người bảo chắc là Cô ngăn cản. Nhưng sự thực là vì thế mà ngôi miếu nhỏ không bị phá.
     Khi nhà nước cởi mở hoạt động tín ngưỡng, hội người cao tuổi đã họp để bàn về việc cải tạo lại  ngôi miếu. Hầu hết mọi người đều có nguyện vọng mời một thầy tâm đức làm thủ nhang để thuận lợi chủ trì công việc tôn tạo. Tuy nhiên, người thầy được đề xuất không phải là dân gốc địa phương. Vì thế, cuộc tranh luận đã trở nên gay gắt. Ngay chiều tối hôm đó, cụ có ý kiến gay gắt nhất là không muốn người không phải gốc của làng làm thủ nhang mà ủng hộ để hội  người cao tuổi tự tổ chức đã đột ngột từ giã cõi trần. Chiều hôm đó sau khi họp xong cụ đã ra vườn của nhà vô tình đưa chân vào dây điện sử dụng làm bẫy chống chuột bảo vệ thóc mới gieo để làm mạ và đã bị điện giật. Cũng có thể đây là chuyện ngẫu nhiên, nhưng mọi người bảo hay là cụ đã chống lại lệnh Cô để điều người Cô đã chọn về làm thủ nhang. Sau này, cũng chính nhờ người thầy tâm đức này, chúng ta mới được chiêm ngưỡng một ngôi đền đẹp như ngày nay.

Ban thờ Hội Đồng Tứ Phủ

Kiến trúc đền Bồng Lai Ninh Bình hiện nay

      Đền Cô hiện nay có kiến trúc theo kiểu chữ Nhất gồm 3 gian mái phẳng lợp ngói vảy. Phía trước tiền bái có ban thờ Quan Giám Sát, tiền bái thờ Hội đồng Tứ Phủ, hai bên thờ Đức Thánh Trần Triều, Chúa Sơn Trang. Gian thượng bái thờ Cô Bản Đền và Chúa Thượng Ngàn

     Trong cung cấm thờ tượng Cô Đôi Thượng Ngàn và thờ Nàng Ân, Nàng Ái là hai hầu cận của Cô. Phía sau cô là Tam Tòa Thánh Mẫu và Chầu Quỳnh, Chầu Quế hầu cận của các Thánh Mẫu.
     Ngôi đền tuy nhỏ, nằm cạnh một cánh đồng bát ngát, phía sau là một dãy núi trùng điệp của rừng quốc gia Cúc Phương. Nơi đây, thời xưa cụ Tả Oai – Một nhà phong thủy lỗi lạc đã đánh giá là một nơi địa linh. Cùng với 3 đền, chùa, miếu quanh vùng tạo thành một tứ trấn cho vùng đất linh thiêng này.
     Đền Bồng Lai Ninh Bình tuy không thực sự nguy nga đồ sộ nhưng đến đây chúng ta có một cảm giác có gì rất ấm cúng của không gian trong lành đầy năng lượng tâm linh. Ngôi đền tuy mới được xây dựng lại nhưng kiến trúc và bài trí vẫn theo lối kiến trúc cổ, tạo nên một sự gần gũi với sức mạnh cuốn hút kỳ lạ.  Đây là một chốn bồng lai tiên cảnh linh thiêng còn ít người biết đến. Có phải chăng chỉ những người tâm thành và có duyên với Cô, Cô mới cho đến nơi đây, dù rằng đường đến đền cô hiện nay cũng rất dễ đi, ô tô chạy thẳng vào tận sân đền.

Thần tích sự sinh hóa của Cô Đôi Thượng Ngàn

        Cô Đôi Thượng Ngàn vốn là Sơn Tinh Công Chúa con Vua Đế Thích trên Thiên Cung. Sau cô giáng sinh xuống đất Ninh Bình làm con gái một quan lang họ Hà, chúa đất người Mường ở vùng rừng núi Nho Quan. 

Ban thờ Quan Giám Sát

Chuyện kể rằng: Vị quan lang họ Hà người Mường, ông nổi tiếng khắp vùng về nhân đức, phát tâm thiện nguyện, cứu giúp dân nghèo. Hai ông bà đã vào trạc ngũ tuần, nhưng vẫn chưa có một mụn con nào. Hai ông bà bèn lập đàn tế trời, cầu khẩn. Ngọc Hoàng trên thiên giới cảm kích tấm tình ông bà mới sai cô xuống hạ giới, đầu thai làm con ông bà để thưởng cho cái đức độ, tiết tháo của ông. 

        Năm cô lên bốn tuổi, gia định vị quan lang chuyển tới làm quan ở Huyện Cao Phong, châu Mai Đà, tỉnh Hưng Hóa.  Năm Cô mười hai tuổi đã xinh đẹp tuyệt trần da trắng, tóc mượt, mặt tròn, lưng ong thon thả. Khi Mẫu Thượng Ngàn thử lòng người trần gian, bèn hóa thành một bà lão đói khát, bệnh tật nằm lả ở gốc cây đa dưới chân núi Rồng. Bà nằm đó kêu rên từng tiếng khó nhọc, cầu mong sự giúp đỡ của mọi người qua lại, thế nhưng chẳng ai chịu ra tay cứu giúp bà. Đúng vừa lúc cô ra suối gánh nước thấy bà lão đáng thương, cô động lòng thương cảm bèn quỳ xuống vực bà ngồi dậy, cho bà uống nước. Bất chợt tự nhiên trời đất tối sầm, mây đen kéo tới, gió bụi cuốn lên mù mịt bà lão hiện thành Tiên Chúa Thượng Ngàn và nói với cô: \”Ta là đức Diệu Tín Thiền Sư Lê Mại Đại Vương (tức Mẫu Thượng), thấy con là người ngoan ngoãn, hiền lành, đức độ. Kiếp trước con là tiên nữ trên tiên giới, nghe lệnh Ngọc Hoàng mà hạ phàm báo ân cha mẹ. Nay ta độ cho con thành tiên trở về bên hầu cận bên cạnh ta, để cứu giúp nhân gian\”. Đoạn Thánh Mẫu rút cây gậy khắc đầu rồng bên mình ra trao cho cô. Cô nhận cây gậy rồi trở về nhà, bốn ngày sau thì hóa.

Cung thờ Cô Bản Đền

      Sau này cô được Mẫu Thượng Ngàn cho học đạo phép để giúp dân. Rồi khi về thiên, cô được Mẫu Thượng Ngàn truyền cho vạn phép để cứu độ muôn dân. Tương truyền rằng Cô còn độ cho nhiều triều đại chống giặc ngoại xâm. 

      Lúc thanh nhàn cô về ngự cảnh sơn lâm núi rừng ở đất Ninh Bình quê nhà, trong ba gian đền mát, cô cùng các bạn tiên nữ ca hát vui thú trên dốc Sườn Bò (nay thuộc xã Văn Phương, Nho Quan). Có khi cô biến hiện ra người thiếu nữ xinh đẹp, luận đàm văn thơ cùng các bậc danh sĩ, tương truyền cô cũng rất giỏi văn thơ, làm biết bao kẻ phải mến phục. Cô Đôi cũng là tiên cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, người trần gian ai nhất tâm thì thường được Cô Đôi ban thưởng.

Vị trí hai Đền Bồng Lai trong tục thờ Cô đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn được thờ ở nhiều nơi, và được phối thờ ở nhiều đền phủ, nhưng chỉ có hai nơi thờ chính cung cô là Đền Bồng Lai, Nho Quan, Ninh Bình và Đền Bồng Lai, Cao Phong Hòa Bình. Đền Bồng Lai Ninh Bình là nơi Cô được sinh thành. Đền Bồng Lai, Cao Phong, Hòa Bình là nơi cô hóa và hiển thánh.  

Đôi nét về Đền Bồng Lai Cao Phong

        Đền Bồng Lai Cao Phong cổ đã có từ lâu đời, trải qua thăng trầm của thời gian chỉ còn phế tích tại khu đất nơi xưa.Tháng 12 năm 2013 thanh đồng Thủ Nhang Trần Văn Hải cùng các con nhang đệ tử cùng tín chủ gần xa đã phát tâm công đức xây lại. Hiện đền còn giữ được một chiếc chuông cổ từ đời Vua Thành Thái. Đền còn giữ được hai đạo sắc phong của các đời vua. Đây là ngôi đền được tỉnh Hòa Bình quan tâm đặc biệt.
     Đền Bồng Lai Hòa Bình quả thực là một trong các ngôi đền thiêng, đẹp nhất Việt Nam hiện nay. Đây còn là một nơi du lịch tâm linh tuyệt vời giữa núi rừng Cao Phong đầy linh khí.

=-====================

  Đền Bồng Lai Hòa Bình nằm trong Khu Du lịch tâm linh Đền Bồng Lai dưới chân núi Đầu Rồng thuộc thị trấn Cao Phong – Tỉnh Hòa Bình. Đền còn gọi là Đền Bồng Lai Thượng hay Bồng Lai Linh Từ, đền Bồng Lai Cao Phong. Đây là ngôi đền thờ chính cung Cô Đôi Thượng Ngàn.

         Có hai ngôi đền mang tên Bồng Lai đều thờ Cô Đôi Thượng Ngàn: Đền Bồng Lai ở Nho Quan – Ninh Bình và Đền Bồng Lai Cao Phong Hòa Bình. Đền Bồng Lai ở Nho Quan gắn liền với sự tích nơi giáng sinh, còn đền Bồng Lai Cao Phong gắn với sự tích nơi Cô hóa và hiển Thánh.

      Nguồn gốc đền Bồng Lai Hòa Bình

      Đền Bồng Lai Hòa Bình có từ năm vua Thành Thái thịnh trị năm thứ 2 – tức năm 1890. Đền Bồng Lai cũ chỉ còn phế tích tại khu đất nơi đền xưa.Tháng 12 năm 2013 thanh đồng Thủ Nhang Trần Văn Hải cùng các con nhang đệ tử cùng tín chủ gần xa đã phát tâm công đức xây lại. Ngôi đền được khánh thành ngày 31 tháng 12 năm 2014 (tức 6 tháng 11 âm lịch). Hiện đền còn giữ được một chiếc chuông cổ từ đời Vua Thành Thái. Đền còn giữ được hai đạo sắc phong của các đời vua. 
     Nơi đây được coi là nơi Cô Đôi gặp Thánh Mẫu Thượng Ngàn.  Tương truyền, nơi đây chính là nơi Cô Đôi hóa và hiển thánh. ( xem thêm Cô Đôi Thượng Ngàn).

Chuông cổ từ thời Vua Thành Thái -1890 còn lưu giữ trong cung Cấm của Đền.

       Kiến trúc đền Bồng LaI Hòa Bình

       Đền Bồng Lai Hòa Bình có diện tích trên 5000 m2, được xây dựng theo hình chữ Tam Thập nhất, tả hữu có hai dãy nhà dài nối liền với cổng tam quan; dẫy bên trái thờ các cô, bên phải thờ các cậu.  

      Cung cấm đền Bồng Lai được kiến trúc theo lối nhà 3 gian, trồng diện 12 mái, phụng thờ tam tòa thánh mẫu, cấp dưới thờ cô đôi thượng Bồng Lai thủ đền ngồi hầu cận mẫu, với dung y khoan thai mực thước, nét vẻ dịu dàng của một tiên nữ sơn trang giữa núi rừng Tây Bắc. Cung đệ nhị cũng được xây dựng kiến trúc 5 gian trồng diện 8 mái, phụng thờ tam vị chúa được sắc hiệu đại vương và công chúa. Cung đệ tam xây dựng theo kiến trúc nhà 7 gian 2 mái phụng thờ tam phủ công đồng.

      Vài nét về đền Bồng Lai Hòa Bình và khu du lịch tâm linh đền Bồng Lai

     Đền Bồng Lai Hòa Bình được thiết kế và xây dựng dưới ý tưởng của Thủ nhang Trần Văn Hải – Một đồng thầy tâm cao, vọng trọng đầy uyên bác về đạo mẫu và đã ấp ủ tâm huyết tôn tạo bao nhiêu năm. Vì vậy, Đền Bồng Lai Hòa Bình quả thực là một trong các ngôi đền linh, đẹp nhất Việt Nam hiện nay. 

Sự nguy nga lộng lẫy đầy cảm xúc tâm linh của ngôi đền

       Đền Bồng Lai Hòa Bình tuy mới xây dựng lại, nhưng vẫn hết sức mang tính hoài cổ. Đến ngôi đền chúng ta cảm thấy như lạc mình vào trong lâu đài cổ nguy nga, lộng lẫy. Đền Bồng Lai Hòa Bình hòa chung với toàn bộ xung quanh của núi Đầu Rồng tạo nên một cảnh sắc tráng lệ, một \”chốn bồng lai tiên cảnh\” giữa đời trần. Có lẽ chính vì vậy, ngôi đền mang tên là đền Bồng Lai, chứ không phải là lấy theo tên của Đền Bồng Lai ở thôn Bồng Lai, Nho Quan, Ninh Bình. Chính điều này, nhiều người lầm tưởng đây là nơi thờ vọng của Cô Đôi Thượng Ngàn.

         Ngay phía bên hông của Đền Bồng Lai Hòa Bình có động Thiên Thai thờ Bà Chúa Thượng Ngàn cheo leo trên một vách núi. Bà chúa Thượng Ngàn nơi đây chính là Diệu Tín Thiền Sư – vị thánh đã chọn Cô Đôi làm đệ tử. 
        Ngôi đền cheo leo, gợi cho chúng ta một cảm giác như một nơi tu ẩn của cõi tiên giới. Nhất là vào sáng sớm, ngôi đền lấp ló, ẩn hiện, bồng bềnh trong làn khói sương giăng –  một chốn thần tiên, thơ mộng và đầy linh khí giữa đời trần.

Động thờ Bà Chúa Thượng Ngàn

      Phía sau bên trái của Đền Bồng Lai là đường lên cung thờ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Những bậc thang đưa ta lên lưng chừng núi nơi cung thờ Đức Phật. Đúng là đến với Phật phải có chút gian nan, nhưng bù lại lòng chúng ta cảm thấy một sự lâng lâng dâng trào sinh khí linh thiêng của đá núi Cao Phong linh thiêng. Trước mắt, chúng ta một ngôi đền nguy nga lộng lẫy đang đắm chìm trong khói sương hiện ra. Thật là một khung cảnh khó có thể có ở bất cứ nào trên thế gian.

        Phía sau đền Bồng Lai  là nơi ban thờ thiên đức phật Thích Ca Mâu Ni tọa trên đài sen vàng. Đây có lẽ đây là một chút dừng chân để xin linh khí của Đức Phật để chúng ta tăng thêm sự khát khao  khám phá các hang động thờ phật trên núi Đầu Rồng: Hoa Sơn Thạch Động, Hang Không Đáy, Phong Sơn Động. 

       Đứng trên con đường lên Hoa Sơn Thạch Động giữa bạt ngàn cây rừng muôn sắc vẻ chúng ta có thể phóng tầm mắt xuống phía dưới. Ngôi đền Bồng Lai Hòa Bình  hiện lên như một cung điện nguy nga, tráng lệ đầy huyền bí. Một khung cảnh hết sức trữ tình nên thơ, một lâu đài chỉ có trong chuyện cổ tích. Nhìn phong cảnh hữu tình này ta cảm thấy tan biên hết cả mệt nhọc trên con đường đi lên với Phật trên Hoa Sơn Thạch Động, Phong Sơn Động….

       Nhưng bước chân nhẹ nhàng qua các bậc thang đá, như những bước gian nan, thử thách của chúng ta đến với đức tin của đạo Phật. Chúng ta có dịp được chiêm ngưỡng khung cảnh thung lũng và thị trấn Cao Phong lịch lãm và còn có cơ hội chiêm ngưỡng những cây rừng hết sức lạ mắt với dây leo chẳng chịt, những vách đá cheo leo…

      Đền Bồng Lai Hòa Bình nằm giữa 5 ngọn núi Ngũ Hành: Kim Mộc Thủy Hỏa Thổ và các đền, động Thánh Mẫu Thượng Ngàn, Hoa Sơn Động, Phong Sơn Động, Động Dược Sư, Hang không đáy…tất cả đã tạo nên một chốn \”Bông Lai Tiên Cảnh\” mà ai đến đây không thể nào quên.
       Theo phong thủy, đây là một chốn địa linh của một vùng đá núi linh thiêng. Có lẽ vì thế, mà trời đã run rủi Cô Đôi được hiển thánh nơi đây.
       Nơi đây, không chỉ là nơi cho những người có duyên với nhà Thánh, nhà Phật đến đây hành lễ mà còn là nơi các phượt thủ yêu thích khám phá tâm linh, khám phá sơn động và chiêm ngưỡng cảnh đẹp – chốn bồng lai tiên cảnh giữa núi rừng mơ mộng.

           Bài trí các cung thờ của đền Bồng Lai Hòa Bình

      Sau khi bước qua Tam Quan của Đền Bồng Lai Hòa Bình chúng ta có thể thấy một khoảng sân rất rộng, hai bên là cung thờ các cô ( Tứ Phủ Thánh Cô) và cung thờ các cậu (Tứ Phủ Thánh cậu).

Cung thờ Tứ Phủ Thánh Cô ở bên trái sân đền

         Gian đại bái ngoài cùng gồm có 3 cung: Cung giữa là cung Công đồng, bên trái thờ quan Hoàng Triệu (Quan Hoàng Đôi), bên phải là cung thờ Quan Điều Thất (Quan Lớn Điều Thất).

Cung Quan Đều Thất

      Gian đại bái thứ hai có 3 cung: Cung giữa thờ Vua Cha Ngọc Hoàng, bên trái là cung Ông Hoàng (Tứ Phủ Thánh Hoàng), bên phải là cung thờ Trần Triều.

Cung Ông Hoàng

       Gian đại bái thứ ba gồm 3 cung: Cung giữa thờ Tứ Phủ Chầu Bà, bên trái thờ Sơn Trang Thượng, bên phải thờ Sơn Trang Thoải.
       Gian thứ 4 là cung cấm: Nơi đây đặt tượng thờ Cô Đôi Thượng Ngàn, phía sau cô Đôi là Tam Tòa Thánh Mẫu.
      

Cung Cấm của Đền Bồng Lai Thượng

      Bài trí cung thờ trong Động Thiên Thai thờ Bà Chúa Thượng Ngàn

      Động Bà Chúa Thượng Ngàn có 3 cung: Chính cung thờ Bà Chúa Thượng Ngàn, Bên trái là cung thờ các cô, bên phải là cung thờ các cậu.

Cung thờ Bà Chúa Thượng Ngàn

   Bài trí trong động thờ Thích Ca Mâu Ni

Ban thờ Thích Ca Mâu Ni tại động Thích Ca Mâu Ni

       Bài Trí trong động Phong Sơn

Cung thờ Phật Quan Âm tại Phong Sơn Động

Thần tích về Cô Đôi Thượng Ngàn

      \”Cô Đôi Thượng Ngàn vốn là Sơn Tinh Công Chúa con Vua Đế Thích trên Thiên Cung. Sau cô giáng sinh xuống đất Ninh Bình làm con gái một quan lang họ Hà, chúa đất người Mường ở vùng rừng núi Nho Quan, Ninh Bình. 
      Vị quan lang họ Hà người Mường nổi tiếng khắp vùng về nhân đức, phát tâm thiện nguyện, cứu giúp dân nghèo. Hai ông bà đã vào trạc ngũ tuần, nhưng vẫn chưa có một mụn con nào. Hai ông bà bèn lập đàn tế trời, cầu khẩn. Ngọc Hoàng trên thiên giới cảm kích tấm tình ông bà mới sai cô xuống hạ giới, đầu thai làm con ông bà để thưởng cho cái đức độ, tiết tháo của ông. 
        Năm cô lên bốn tuổi, gia định vị quan lang chuyển tới làm quan ở Huyện Cao Phong, châu Mai Đà, tỉnh Hưng Hóa.  Năm Cô mười hai tuổi đã xinh đẹp tuyệt trần da trắng, tóc mượt, mặt tròn, lưng ong thon thả. Khi Mẫu Thượng Ngàn thử lòng người trần gian, bèn hóa thành một bà lão đói khát, bệnh tật nằm lả ở gốc cây đa dưới chân núi Rồng. Bà nằm đó kêu rên từng tiếng khó nhọc, cầu mong sự giúp đỡ của mọi người qua lại, thế nhưng chẳng ai chịu ra tay cứu giúp bà. Đúng vừa lúc cô ra suối gánh nước thấy bà lão đáng thương, cô động lòng thương cảm bèn quỳ xuống vực bà ngồi dậy, cho bà uống nước. Bất chợt tự nhiên trời đất tối sầm, mây đen kéo tới, gió bụi cuốn lên mù mịt bà lão hiện thành Tiên Chúa Thượng Ngàn và nói với cô: \”Ta là đức Diệu Tín Thiền Sư Lê Mại Đại Vương (tức Mẫu Thượng), thấy con là người ngoan ngoãn, hiền lành, đức độ. Kiếp trước con là tiên nữ trên tiên giới, nghe lệnh Ngọc Hoàng mà hạ phàm báo ân cha mẹ. Nay ta độ cho con thành tiên trở về bên hầu cận bên cạnh ta, để cứu giúp nhân gian\”. Đoạn Thánh Mẫu rút cây gậy khắc đầu rồng bên mình ra trao cho cô. Cô nhận cây gậy rồi trở về nhà, bốn ngày sau thì hóa\”.
       Như vậy, Đền Bồng Lai, Cao Phong, Hòa Bình chính là nơi Cô đã gặp Diệu Tín Thiền Sư Lê Mại Đại Vương và được hiển thánh. Chính vì thế, Đền Cao Phong được coi là ngôi đền chính của Cô Đôi Thượng Ngàn.

=-======-========

==================================================================================

• Đền Cô Đôi Thượng Ngàn nằm ở thôn Bồng Lai, xã Văn Phương, Nho Quan, Ninh Bình. Đền được xây dựng từ thời Trần và được trùng tu nhiều lần, đến nay có kiến trúc theo kiểu chữ Nhất gồm 3 gian mái phẳng lợp ngói vảy. Đền thờ Cô Đôi còn có tên gọi là Miếu Thượng hay Đền thờ Mẫu Thượng Cô Đôi Bồng Lai. Tương truyền, gia đình Cô Đôi có công lao giúp Vua đánh quân giặc Tống. Phía trước tiền bái có ban thờ Quan Giám Sát, tiền bái thờ Hội đồng Tứ Phủ, hai bên thờ Đức Thánh Trần Triều, Chúa Sơn Trang. Gian thượng bái thờ Cô Bản Đền và Chúa Thượng Ngàn. Trong cung cấm thờ tượng Cô Đôi Thượng Ngàn và thờ Nàng Ân, Nàng Ái là hai hầu cận của Cô. Phía sau cô là Tam Tòa Thánh Mẫu và Chầu Quỳnh, Chầu Quế hầu cận của các Thánh Mẫu, gian bên Tả thờ Bà chúa Sơn Trang và thập nhị tiên nàng (12 tiên cô). Đền còn giữ sắc phong của Vua Khải Định phong cho Cô Đôi Thượng Ngàn là Thượng đẳng thần.
• Đền Bồng Lai ở trong động Thiên Thai, khu vực núi Đầu Rồng, thị trấn Cao Phong, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình. Vùng đất mà vị quan họ Hà sau này đã di chuyển từ Nho Quan – Ninh Bình đến để lập nghiệp. Đền Bồng Lai Cao Phong cổ đã có từ lâu đời, trải qua thăng trầm của thời gian chỉ còn phế tích tại khu đất nơi xưa. Đây là ngôi đền mới được xây dựng lại năm 2013 – 2014. Tương truyền đây cũng chính là nơi hóa của Cô Đôi Thượng Ngàn. Đền còn giữ được hai đạo sắc phong của các đời vua. Đây là ngôi đền được tỉnh Hòa Bình quan tâm đặc biệt.